Adres : -
Telefon : -
E-Posta : -
Üyelik Tarihi : 28 Haziran 2013

Risk Değerlendirmesi

 

İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ’NDE
RİSK DEĞERLENDİRMESİ
makale
Özlem ÖZKILIÇ,
Baş İş Müfettişi,
İstanbul Grup Başkanlığı
İş Teftiş Kurul Başkanlığı
U
İş Sağlığı ve Güvenliği
Yönetim Sisteminin temel
direğini “Risk
Değerlendirmesi”
oluşturmaktadır. Risk
Değerlendirme kavramı yeni
olmakla birlikte içeriği ve
kullanılan yöntemler yeni
değildir.
luslararası kuruluşlarca yapılan
araştırmalar iş güvenliği ile iş gücü
verimliliği arasında karşılıklı etkileşim
olduğunu, sağlıklı ve güvenli işyerlerinde
verimliliğin arttığını ortaya koymuştur. İş
kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi
sonucu iş güvenliğinin sağlanması;
yan etki olarak işyerinde verimlilik ve
üretim artışına da yol açmaktadır. Özellikle
iş kazaları işin akışını durdurarak üretimi
kesintiye uğratmakta ve maddi kayba
neden olmaktadır. Uluslararası Çalışma
Örgütü (ILO) araştırmalarında üretimde
kullanılan makine ve tezgahlarda koruma
sistemlerinin geliştirilmesi ile iş güvenliğinin
sağlanması sonucunda önemli ölçüde
üretim artışının sağlandığını saptamıştır.
Risk değerlendirmesi kavramı mevzuatımıza
yeni girmiş olmakla birlikte içeriği
ve kullanılan yöntemler yeni değildir. Risk
Değerlendirmesi kavramı 20. yüzyılın
başlarında güvenilirlik teoreminin oluşturulması
ve kullanılmaya başlanması sonrasında
telafuz edilmeye başlanmıştır. İlk
defa NASA tarafından geliştirilen MILSTD-
882 nolu standart bu alandaki gelişmelerin
önünü açan ilk sistemli belge
olmuştur. Ünlü analist Peter F. Drucker
yöneticilere vermiş olduğu bir konferansta;
18., 19. ve 20. Yüzyıllarda Batı
ekonomisinin ilerlemesinde teşebbüs,
girişim, çabuk ve doğru karar verme
yeteneği kadar risk yönetiminin de önemli
bir yere sahip olduğunu vurgulamıştır.
Drucker’a göre riskleri yönetme ve önlem
alma çalışmaları gelişmiş ülkeler ve
gelişmekte olan ülkeler arasındaki en
önemli farktır.
Özellikle 20. yüzyıl başlarından itibaren
tehlikeli maddelerin artan üretimi,
kullanımı ve depolanması yüzünden
büyük endüstriyel kaza olasılığı ciddi
oranlarda artmıştır. Dolayısıyla da tüm
halkın, çalışan kesimin ve çevrenin
korunması gereği doğmuş, büyük endüstriyel
kazaların önlenmesi için sistematik
yaklaşım ihtiyacı belirmiştir. Üç Mil
Adası’ndaki ve Çernobil’deki nükleer
kazalardan sonra otoriteler nükleer tesislerin
güvenli işletilmesi için birçok çalışmalar
yürütmüştür. Ancak, klasik endüstriye
ilişkin risk değerlendirme çalışmalarının
hızla başlamasında İtalya Sevesso’
daki büyük endüstriyel kaza dönüm
noktası olmuştur.
1959 ile 1996 yılları arasında dünyada
meydana gelen birçok büyük endüstriyel
kaza, bu kazaların önlenmesi için yasal
yaptırım gerekliliğini ortaya çıkarmıştır.
İtalya’nın Seveso kentinde 1976 yılında
gerçekleşen ciddi endüstriyel kazayı
takiben, endüstriyel donanımlarda kaza
önleme üzerine bir direktif olan Sevesso
Direktifi (82/501/EEC) kabul edilmiştir.
Daha sonra Hindistan, Bhopal’de 1984 yılında
ve İsviçre, Basel’de 1986 yılında gerçekleşen
iki büyük kaza bu direktifin değiştirilmesine
neden olmuştur. Son olarak
yeni ve gözden geçirilmiş bir Direktif (96/
82/EEC) 1996 yılında kabul edilmiştir ve
82/501/EEC sayılı Direktif’in yerini almıştır.
Seveso II Direktifi adını alan bu direktif,
tehlikeli maddeler içeren büyük endüstriyel
kazaların önlenmesine yönelik çeşitli
kontrol yükümlülükleri getirmiştir.
Risk değerlendirmesi; işyerlerinde var
olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin,
işçilere, işyerine ve çevresine verebileceği
zararların ve bunlara karşı alınacak
önlemlerin belirlenmesi amacıyla yapılması
gerekli çalışmalardır. Risk yönetiminin
amacı; iş kazaları ve meslek hastalıklarını
oluşturan nedenler ve bunları etkileyen
faktörler ile ilgili mümkün olan en
geçerli ve doğru bilgiyi toplayarak tehlikelerin
ortaya çıkarılmasını ve kontrol
önlemlerini belirlemek amacıyla bir
güvenlik ağı kurmaktır.
Uygun bir “İş Emniyeti Kültürü”nü
başarmak için, bir organizasyonun risklere
karşı sahip olacağı genel davranış biçiminin
büyük önemi vardır. Etkin bir risk
yönetimi kültürüne sahip olmak demek,
insanların içinde birlikte çalışabilecekleri
ve herhangi bir kayıp olmadan önce potansiyel
problemleri tanıyabilecekleri ve
bunları ortadan kaldırabilecekleri proaktif
bir yaklaşıma sahip olmaları demektir.
Etkin bir “İş Sağlığı ve GüvenliğiRiskYönetim
Kültürü” için herkesin buna gerçekten
inanması gerekir. İş emniyeti önceliği
hakkında yönetimden gelen istikrar
sinyalleri; tehlikelerin ve risklerin kontrol
edilmesi ve tanınması için önemlidir.
Risk; sözlük anlamı olarak zarara
uğrama tehlikesidir ve öngörülebilir
tehlikeleri ifade etmektedir. Risk değerlendirmesi
kavramının muhtelif kaynaklarda
çok fazla tanımı bulunmaktadır. Risk
değerlendirmesi kısaca, riskin büyüklüğünün
tahmin edilmesini ve riskin kabul
edilebilir seviyede olup olmadığının
tanımlanmasını kapsayan süreçtir. Yani
risk değerlendirme; herhangi bir tehlike
ortaya çıkmadan önce bu tehlikenin
ortaya çıkarabileceği, şiddetin büyüklüğünü
ve ortaya çıkma olasılığını tahmin
etmeişlemidir.
RiskDeğerlendirmeKavramı
ETKİLENEN
HEDEF
TEHLİKE SONUÇ
OLASILIK (p)
Şekil 1. Risk Değerlendirme Kavramı
7
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Risk değerlendirmesi kavramı mevzuatımıza
yeni girmiş olmakla birlikte içeriği
ve kullanılan yöntemler yeni değildir. 2.
Dünya Savaşının bitmesini takip eden
yıllarda hasar, zarar ve yaralanma ile
sonuçlanan potansiyel kazalar ve bütün
tehlikelerin – risklerin kontrol altına alınıp
yönetilebileceği olgusu önem kazanmıştır.
Bu yaklaşım gelişmiş ülkelerde büyük
kabul görmüş ve kuruluşları risk değerlendirme
çalışmalarına yönlendirmiştir.
Risk değerlendirme veya analiz
yöntemleri 1930′lu yıllardan beri dünyada
sistematik olarak uygulanmaktadır.
Teknolojik risk ile ilgili çalışmalar 20.
yüzyıl başlarından itibaren iyice hızlanmış
ve çeşitli metodolojilerin ve standartların
çıkmasını sağlamıştır.
Endüstriyel işletmelerde çalışanların
sağlık ve güvenliklerini olumsuz etkileyen
bir çok tehlike ve risk bulunmaktadır. Bu
tehlike ve risklerin ortadan kaldırılması
veya kabul edilebilir seviyelere indirilerek
kontrol altına alınması gerekmektedir.
Risk değerlendirme çalışmaları proaktif
çalışmalardır, yani herhangi bir kaza veya
meslek hastalığı meydana gelmeden bu
kaza veya hastalığımeydana getirebilecek
koşulların ortadan kaldırılmasını sağlayacak
çalışmaların yapılması işlemidir.
“Risk Yönetim Prosesi” ortamdaki
tehlikeleri belirleyen, onların kritik değişkenler
ve fonksiyonlar üzerindeki etkilerini
araştıran ve koruma amaçlı mekanizma
veya stratejiler geliştiren bir
tekniktir. Risk yönetim prosesinin oluşturulmasının
amacı işletmelerin amaçlarına
ve hedeflerine ulaşmaları için en
etkin, en hızlı ve en güvenilir yolları
araştırmaktır. Risk yönetim prosesi kendi
içerisinde aslında iki farklı temel aşamaya
bölünebilir, birinci aşama problemlerin
tanımlanmasıyla uğraşırken ikinci aşama
problemlerin çözümüile ilgilenir.
Bu çalışmalar esnasında tehlikenin
meydana gelme olasılığı ile meydana
gelmesi durumunda şiddetinin derecesinin
tayin edilmesi gerekmektedir. İşyerinde
yapılan risk değerlendirme çalışmaları
sonucunda; tespit edilen tehlikelerin
olasılığı ve şiddeti göz önüne alınarak bir
öncelik belirlemesi yapılır ve değerlendirmeyi
yapan teknik ekip tarafından
önerilen önlemlerle riskin kabul edilebilir
bir seviyeye indirilmesi sağlanır.
Risk değerlendirmesi çalışmalarında
en önemli kavram “Kabul Edilebilir Risk”
kavramıdır. Kabul edilebilir riski tanımlayacak
olursak; kanuni zorunluluklar ve
işletmenin kendi sağlık ve güvenlik
politikası ve uygulamaları dikkate alındığında,
kabul edebilecek düzeye indirilmiş
riskdir. Yani işveren, işletmede görev
yapan işveren vekilleri ve iş sağlığı ve
güvenliği ile görevlendirilmiş mühendis
veya teknik elemanlar tarafından, tespiti
yapılan alandaki tehlikenin gerçekleşme
ihtimalinin çok düşük görülmesi ve gerçekleşmesi
durumda da hukuki ve
cezai sorumluluğun kabul edilmesidir.
Yeni yönetmeliklerimize baktığımızda
“Risk Değerlendirmesi” çalışmalarının
yapılmasında katkı sağlayacak kişilerin
başta işveren olmak üzere İş Sağlığı ve
Güvenliği Mühendisi veya Teknik Elemanı,
İşyeri Hekimi, İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu
üyeleri, mühendis ve teknik elemanlar
ile çalışanlar olduğunu görmekteyiz.
Risk değerlendirme yöntemlerine
baktığımızda iki temel analiz yaklaşımı
olası
TEHLİKE RİSK ETKİ RiskDeğerlendirmeUygulamaları
OLASILIK
O
RİSK SKORU
RS=O X Ş
ŞİDDET
Ş
Şekil 2. İş Sağlığı ve Güvenliğinde Proaktif
Yaklaşım – Risk Değerlendirme
8
İş Sağlığı ve Güvenliği’nde Risk Değerlendirmesi
mevcuttur. Bunlar,
ve
yöntemlerdir.
Kantitatif risk analizi, riski hesaplarken
sayısal yöntemlere başvurur.
Kalitatif risk analizi riski hesaplarken ve
ifade ederken numerik değerler yerine
yüksek, çok yüksek gibi tanımlayıcı
değerler kullanır. Aşağıda bazı risk
değerlendirme yöntemleri verilmiştir, bu
metodları birbirinden ayıran en önemli
fark, risk değerini bulmak için kullandıkları
kendilerine hasmetodlardır.
Ön Tehlike Analizi (Preliminary
Hazard Analysis – PHA)
Kinney Metodu (Mathematical
Risk Evaluation Method)
Zürih Tehlike Analizi (Zurih Hazard
Analysis)
Makine Risk Değerlendirme
(Machine Risk Assesment)
Olası Hata Türleri ve Etki Analizi
Metodolojisi (Failure Mode And
Effects Analysis – Fmea)
Güvenlik Fonksiyon Analizi
(Safety Function Analysis)
Hata Ağacı Analizi (Fault Tree
Analysis – FTA)
Olay Ağacı Analizi (Event Tree
Analysis – ETA)
Tehlike ve İşletilebilme Çalışması
Metodolojisi (Hazard and
Operability Studies- HAZOP)
İş Güvenlik Analizi – JSA (Job
Safety Analysis)
Olursa Ne Olur? (What If..?)
Birincil Risk Analizi -(Preliminary
Risk Analysis – PRA)
Neden Sonuç Analizi (Cause-
Consequence Analysis)
İnsan Eksenli Yöntemler
İnsan Hata Tanımlaması (Human
Error Identification – HEI)
İnsan Güvenilirlik
Değerlendirmesi (Human
Reliability Assessment – HRA)
İnsan Hata Oranı Tahmini Tekniği
(Technique For Human Reliability
Analysis -THERP)
Kavramsal Güvenilirlik ve Hata
Analiz Yöntemi (Cognitive
Reliability and Error Analysis
Method – Cream)
Hiyerarşik Görev Analizi
(Hierarchical Task Analysis)
Sapma Analizi (Deviation
Analysis)
Yönetim Bakışı ve Risk Ağacı
(Management Oversight and Risk
Tree – MORT)
Enerji Analizi (Energy Analysis)
Güvenlik Bariyer Diyagramları
(Barrier Diagram)
BOWTIE Metodolojisi
Sonuç olarak yeni mevzuatımız işverenlere
ve işletmelerde görev yapan işveren
vekillerine kendi işyerlerindeki tehlikeleri
belirleme, bu tehlikelerin meydana
gelme ihtimalini kabul edilebilir bir seviyeye
indirme yükümlülüğü getirmiştir.
Bir işletmede risklerin sadece olasılık
ve şiddetinin hesaplanması o işletmedeki
kaza olasılığını ve riskini ortadan kaldırmaz,
önemli olan belirlenen risklere
uygun kontrol önlemlerinin alınabilmesidir.
İşyerlerinde doğru uygulanan risk
değerlendirme çalışmaları sonucunda
olası tehlikelerle ilgili aksiyonlar ve gerekli
bütçeler planlanmalı ve bu çalışmalar
işyerindeki çalışma koşullarında iyileşme
getirmeli, gerçek risklerin görülmesini
sağlamalı, iş kazası ile meslek hastalığı sıklık
hızı ile ağırlık hızında düşme sağlamalıdır.
kantitatif (quantitative)
kalitatif (qualitative)























9
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi

(European Agency for Safety and Health at Work) yayınıdır.
Çeviri: F. Gülay GEDİKLİ, Fizik Mühendisi, İSG Uzmanı,
İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
RİSK DEĞERLENDİRMESİ
SÜRECİNDEKİ
YAYGIN HATALAR
10
RİSK DEĞERLENDİRMESİNİN
PLANLANMASI
İşverenler özenli ve dikkatli bir şekilde
risk değerlendirmesi yapmalı ve çalışanların
sağlık ve güvenliğinin korunması
için gerekli olan tüm önlemleri almalıdır.
Hazırlık sürecine dahil olan bazı
maddeler:
Değerlendirmenin bir kurul
tarafından yapılması, organize
edilmesi ve koordinasyonu,
Değerlendirmeyi yapacak yeterliliğe
sahip kişilerin atanması,
Değerlendirmeleri yapacak kişilerin
belirlenmesine yönelik olarak
gerçekleştirilecek düzenlemelerle
ilgili olarak çalışan temsilcilerine
danışılması,
Kurum tarafından istihdam edilen
denetçilere gerekli olan bilgi, eğitim,
kaynak, zaman ve desteğin
sağlanması,
İlgili durumlarda, denetçiler arasında
yeterli işbirliğinin sağlanması,
?
?
?
?
?
? Yönetimin dahil edilmesi ve
çalışanların katılımının teşvik
edilmesi.
Bir risk değerlendirmesi, yalnızca,
birbirlerinden ayrı çalışan işveren ya da
işveren temsilcilerini değil, aynı zamanda
çalışanları veya onların temsilcilerini de
içermelidir. Bahsi geçen tüm taraflar,
sürecin farklı aşamalarında katkıda
bulunabilirler.
Risk değerlendirmesini gerçekleştirmek
için tayin edilen kişinin tüm görevleri
yerine getirememesi olası bir durumdur.
Bu yüzden, değerlendirmeyi gerçekleştiren
kişilerin ve işverenlerin, değerlendirme
becerileri noktasındaki sınırlarının
bilincinde olmaları gerekmektedir.
Ek ya da daha nitelikli bir uzmanlık
hizmeti, daha sonradan gerektiğinde
kullanılabilir.
Örneğin, nitelikli bir elektrik mühendisinin,
karmaşık kimyasal işlemlerden
kaynaklanan risklerin değerlendirilmesi
konusundabilgisibulunmayabilir.
Herhangi bir ekibin ya da
değerlendirilen işlem/aktivite
konusunda uygulamalı bilgiye
sahip olan çalışanların
değerlendirmeye dahil edilmemesi
Risk değerlendirmesinin,
yeterliliği olmayan kişilere
verilmesi
Giriş
nleme, Avrupa Birliği iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında yer alan bir prensiptir.
Önlemede risk değerlendirmesinin üstlendiği rol, AB Çerçeve Direktifinde
vurgulanmıştır. Avrupa Komisyonu risk değerlendirmesini, “işyerinde var olan
tehlike durumlarından kaynaklanan ve çalışanın sağlığını ve güvenliğini tehdit eden
riskin değerlendirilmesi işlemi” olarak tanımlamıştır.” “Risk değerlendirmesi, zarara
sebebiyet verebilecek olan tehlikeleri ve bu tehlikelerin bertaraf edilme olasılıklarını
değerlendiren; ya da risklerin kontrol altına alınmasına yönelik koruyucu ve önleyici
önlemler ortaya koyan bir çalışmanın sistematik şekilde değerlendirilmesidir.” Risk
değerlendirmesi işleminin gerçekleştirilmesindeki amaç, işverenin, çalışanların
güvenlik ve sağlığınıgüvence altınaalanetkinönlemlerin uygulanmasını sağlamaktır.
Risk değerlendirmesi uygulamasında, her tür işletmevekurumdaortak bir takımhatalar
yapılmaktadır. Süreç esnasında en sık karşılaşılan hatalardan bazıları genellikle
gerçekleşmesırasınagöre aşağıdaverilmiştir.
Ö
Risk değerlendirmesi sürecindeki aşamalar
1. Risk değerlendirmesinin
planlanması
3. Risk değerlendirmesinin
dokümante edilmesi
2. Risk değerlendirmesinin
gerçekleştirilmesi
- Tehlike ve risk altındakilerin belirlenmesi
- Tehlikeden oluşan riskin değerlendirilmesi
- Önleyici faaliyete karar verilmesi
- Gerekli işlemin yapılması
- Gözetme gözden geçirme
RİSK
11
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
İşyerini tanımayan uzmanların risk
değerlendirmesi sürecine dahil
edilmesi
Muhtemel risk kategorilerinin göz
ardı edilmesi
Ekipman:
Çevre:
Ürün:
Organizasyon:
Sağlığı tehdit eden uzun vadeli
tehlikelerin göz ardı edilmesi
Risk değerlendirmesi sürecinde dışarıdan
uzmanların getirilmesi durumunda, bu
kişilere firma hakkında gerekli bilgilerin
verilmesi, hedeflerin açıkça belirtilmesi
vemevcut kaynakların sağlanması gerekmektedir.
Bu gerekli bilgilerin
sağlanması sayesinde arzu edilen bir
yaklaşımeldeedilebilecektir.
Risk değerlendirmesi işleminin ilk adımı,
tehlikelerin ve risk altında olanların
belirlenmesidir. Tehlike, zarara sebebiyet
verme potansiyeli olan herşey olabilir.
Örneğin, çalışma malzemeleri, ekipmanlar,
çalışma metotları ve alışkanlıkları gibi
etmenlerin esas itibariyle, zarara sebebiyet
verme potansiyelleri bulunmaktadır.
Tehlikeler insanları, malları ve süreçleri
etkileyebilir; kaza ve hastalıklara, kayıplara
ve ekipman ile makinelerin hasar
görmesinenedenolabilir.
Risk değerlendirmesi ile ilgili adımların
uygulanmasında geliştirilmesi gereken
noktalardan biri de, psikososyal risk ve iş
örgütsel faktörlerin göz önünde bulundurulmasıdır.
Çalışma hayatında gerçekleşen
önemli değişiklikler, psikososyal
risklere yol açabilmektedir. İşin tasarlanma,
organize edilme ve yönetim şeklinin
yanı sıra, ekonomik ve sosyal boyutuyla
da ilintilendirilen bu gibi riskler, stres
seviyesini yükseltir, bunun sonucu olarak
da ruhsal ve fiziksel sağlıkta ciddi
bozulmalara neden olabilir. Bu risk
kategorileri, risk değerlendirmesinin
birincibasamağıboyunca incelenmelidir.
Bir takım risk kategorilerinin hariç
bırakılması ya da analizin bir yönü ile
ilgilenilirken diğer yönünün göz ardı
edilmesi gibi durumların önüne geçebilmek
amacıyla denetçiler, HEEPO kavramını
kullanabilirler (bkz.Tablo1).
(
işyeri
yerleşim planı,
makineler, el
aletleri, yazılım ve donanım, masalar
veya sandalyeler,
ışık, gürültü, sıcaklık,
titreşim, hava kalitesi ya da toz,
Tehlikeli maddeler, ağır yükler,
keskin kenarlı veya sıcak nesneler,
görevler, çalışma
süreleri, dinlenme araları, vardiya
sistemleri, eğitim, iletişim, takım
çalışması, ziyaretçilerle iletişim,
sosyal destek ya da otonomi
(özerklik).
Yüzeysel yapılan risk değerlendirmelerinin
gerçekleştirilmesi sürecinde,
daha olası riskler üzerine odaklanılmaktadır.
Zihinsel etkenler gibi uzun süreli
etkenlerin yanı sıra, kimyasal maddeler
ya da yüksek seviyedeki gürültüye maruziyetlerden
kaynaklanan ve kolaylıkla
gözlemlenemeyen riskler göz ardı ya da
ihmal edilebilmektedir.
Tehlikelerin ve risk
altında olanların
belirlenmesi
İnsan, ekipman, çevre, ürün ve organizasyon
kelimelerine karşılık gelen HEEPO
, risk değerlendirmesinde
ya da bir olay veya kazanın
analizinde kullanılabilir. Kazaların risk
faktörleri ya da nedenleri genel olarak
farklı alan ve kategorilere göre sınıflandırılabilir.
HEEPO, muhtemel risk faktörleri
ya da bir konuda herhangi bir yönde
gereğinden fazla yoğunlaşmanın önüne
geçilmesindeyardımcıolabilmektedir.
Tehlikeler, risk faktörleri ve nedenler
aşağıdakiler ile ilişkilendirilebilir:
fiziksel ve ruhsal
kapasite eksikliği, bilgi ve
beceri eksikliği, doğru
tavır ve hareket eksikliği,
Human, Equipment, Environment and
Product of Organization)
? İnsan:
?
?
?
?
RİSK DEĞERLENDİRMESİNİN
GERÇEKLEŞTİRİLMESİ
1. Adım:
Organizasyon
Ürün İnsan
Çevre
Ekipman
Tablo 1: HEEPO konsepti
12
Yaygın Hatalar
Yalnızca çalışma talimatlarına
bakmak ve çalışanları dahil
etmemek
Kontrol listesinin katı bir şekilde
uygulanması
Gerçek yaşamdaki uygulama, işin
rehberde tanımlandığı şeklinden daha
farklı olabilmektedir. Bu nedenle, işyeri ve
proseslerde gerçekte nelerin olduğuna
bakmak gerekmektedir. Genel olarak
deneyimli çalışanlar, işyerlerini ve işleyişi
en iyi bilenlerdir. Bu nedenle, çalışanları
gözlemlemek ve fikir sormak önemlidir.
Tehlike kavramı, kontrol listesinde değinilen
çeşitli tehlikelerin yanında, çalışma
esnasında çalışanların birbirleriyle olan
etkileşimi de göz önünde bulundurularak
uygulanmalıdır. Etkileşimin miktarı ve
yoğunluğu, risk seviyesini etkileyecektir.
En basit durumlarda tehlikeler, gözlemle
ve işyerindeki şartların ilgili bilgiler ile
karşılaştırılması ile belirlenebilmektedir.
Daha karmaşık durumlarda ise, yukarıda
bahsi geçen basit analiz tekniklerinin
yanında, hava numunesi veya makine
operasyonu metot ya da metotlarının
incelenmesi de, kimyasallar ya da
makinelerden kaynaklanan tehlikelerin
varlığının belirlenmesi için gerekli
olabilmektedir.
Önemli bir tehlikenin önemsiz
olduğu düşüncesiyle göz ardı
edilmesi
Önemsiz oldukları düşünülse bile ya da
koruyucu tedbirler alınmışolsa dahi bütün
potansiyel tehlike kaynakları kayıt altına
alınmalıdır. İşyerleri ile ilgili bilgi
toplamak, yapılan işler ve dahil edilen
çalışanlar, tehlikelerin ve risk altında
olanların tanımlanmasına yardımcı
olabilir. Bubilgiler, işyeri şartları ve işlerin,
bir işletmenin bölümleri arasında farklılık
gösterebileceği prensibi üzerine kurulmalıdır.
Bu süreçteki eksiklikler risk
değerlendirmesinin doğruluğunu ve
kalitesini etkileyebilir.
Kontrol listesi nedir (veya ne değildir) ve nasıl
kullanılmalıdır?







Kontrol listesi, tehlikelerin ve potansiyel korunma önlemlerinin
belirlenmesi ile bunların doğru kullanımına yardımcı olabilir ve
risk değerlendirmesinin bir parçasınıoluşturur.
Kontrol listesi, her işyerindeki tüm riskleri kapsamayı
hedeflemekten ziyade, metodun uygulamaya konmasında size
yardımcıolmakiçinoluşturulmuştur.
Kontrol listesi, bir risk değerlendirmesinin gerçekleştirilmesinde
sadece ilk adımdır. Nispeten karmaşık risklerin değerlendirilmesinde
daha ileri bilgiye ihtiyaç duyulabilmekte ve bazı
durumlardabiruzmanınyardımı gerekebilmektedir.
Bir kontrol listesinin etkili olabilmesi için, bu kontrol listesinin
belirli bir sektör ya da işyerine uyarlanması gerekmektedir. Bazı
ek noktaların ele alınması ya da bazı ilgisiz noktaların da
çıkarılması gerekebilmektedir.
Uygulamayla ilgili ve analitik sebeplerden dolayı, bir kontrol
listesi, problemleri/tehlikeleri ayrı ayrı sunmakta; ancak,
işyerlerinde bunlar iç içe geçmiş olabilmektedir. Bu yüzden, farklı
problemler arasındaki etkileşimleri ya da belirlenen risk
faktörlerini göz önünde bulundurmalıdır. Aynı zamanda, belirli
bir riskle başa çıkma adına uygulamaya konulan bir önleyici
faaliyet, bir diğer riski de önleyebilir. Örneğin, yüksek sıcaklığın
önüne geçmek amacıyla kullanılan klima, yüksek sıcaklığın
potansiyel bir stres faktörü olduğu göz önünde bulundurulursa,
aynızamandastresideönleyebilmektedir.
Bir risk faktörüne olan maruziyetin azaltılmasını hedefleyen bir
önlemin, aynı zamanda diğer bir risk faktörüne olan maruziyeti
artırmadığını kontrol etmek de aynı derecedeönemlidir.Örneğin,
bir çalışanın omuz seviyesinin üstünde geçirdiği çalışma süresini
kısaltmak, aynı zamanda o çalışanın eğilerek çalıştığı süreyi
artırabilmekte,bel ve sırt sorunlarınanedenolabilmektedir.
Kontrol listeleri; basit anlamda“kutucuklara işaret koymak”
yerine, iş yerlerini geliştirmeye yönelik bir araç olarak
kullanılmaları gerekmektedir.
13
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
İkincil işleringözardı edilmesi
Taşeron ve işyerindeki ziyaretçiler
gibi diğer kişilerin, yardımcı
işlerde çalışanlarının olası
varlığının göz ardı edilmesi
İşverenler ve taşeronlar arasında
koordinasyonun sağlanmaması
Özellikle risk altında olabilecek
çalışan gruplarının dahil
edilmemesi
Sadece özel durumlarda kullanılan
ekipmanların kayıt altına
alınmaması
Kazaların ve hastalıkların
kaydedilmemesi
Risklerin tamamen
değerlendirilmemesi
Yanlış bir güvenlik hissinin
yaratılması
Bilgi toplama sürecinde yapılan en
yaygın hatalardan birisi, bakım ya da
temizlik işleri gibi ikincil işleri görmezden
gelmektir. Bu tür işlerde ciddi
kazalarmeydanagelebilir.
Bu kişiler, sadece risk altındaki kişiler
oldukları için değil, varlıkları ile işyerinde
yeni riskler oluşturabileceği için de göz
ardı edilmemelidir. Öğrenci, toplumun
bireyleri, ya da hastanedeki hastalar gibi
ziyaretçiler bir işyerindeki risklere ya da
alınması gereken tedbirlere alışık
olmayabilirler.
İşverenler ve taşeronlar, eylemlerini
koordine etmeli ve hem birbirlerini hem
de ilgili çalışanlarını ve/veya çalışanlarının
temsilcilerini tehlikeler ve riskler
hakkındabilgilendirmelidir.
Örneğin, taşeronlar kendi nakliyelerini iş
sahasına getirebilir, ağır ekipmanları
kaldırabilir ya da materyallerini geçiş
yollarının yakınına taşıyabilirler. Bu tarz
faaliyetler normalde orada görev yapan
çalışanlar için potansiyel olarak tehlikelidir
çünkü onlar için bu tarz faaliyetler
alışılagelmişindışındadır.
Bu, hamile kadınları, yaşlı çalışanları ya
da engelli kişileri kapsayabilir. Bu
çalışanlar diğerlerinden daha fazla risk
altında olabilir ya da ek risklere maruz
kalabilir. Dolayısıyla, onların özel risk
durumları göz ardı edilmemelidir.
Önleyici tedbirler bütün çalışanlara fayda
sağlamalıdır.
Eski, gereksiz ya da nadiren kullanılan
ekipmanlar bir risk değerlendirmesinde
gözden kaçırılabilir. Ancak, bazı durumlarda
tehlike oluşturabilirler. Dolayısıyla,
işyerindeki bütün ekipmanlar kayıt altına
alınmalıdır.
Kaza ve hastalıkların kayıt altına alınması,
risk değerlendirme sürecine her
zaman dahil edilmemektedir. Ancak bu
veriler, tehlike ve tehlikeli alanlar ile
alerjisi olanlar gibi hassas çalışanların
kayıtları hakkında önemli bilgiler sunabilir.
Eğer işyerinde ramak kala atlatılan
kazalar ya da tehlike durumları hakkındaki
veriler kaydedilmiş ise bunlar da
dahil edilmelidir.
Sürecin bu adımında bir tehlikenin yol
açabileceği zararın olasılığı ve ciddiyeti
göz önünde bulundurularak riskler
tahmin edilmektedir. Bir risk, meydana
gelen zararın olasılığı ve zararın potansiyelkapsamıolarak
tanımlanabilir.
Tehlikeli olaylardan kaynaklanan bütün
sonuçları tanımlayın. Hem ilk etaptaki
sonuçları hem de belirli bir süre geçtikten
sonrakileri düşünün (geciken sonuçların
düşünülmesi güvenlik risklerinden çok
hastalıkların değerlendirilmesi sırasında
daha uygundur). Olabilecek en kötü şey
hakkında daha gerçekçi olun ve küçük
risklere doğru ilerleyin. Süreçteki her şey
bu değerlendirmeden geçmektedir,
dolayısıyla hiç bir şeyin atlanmaması
gerekmektedir.
Riskin değerlendirilmesi yanlış bir
güvenlik hissi yaratabilir ancak bir riskin
tespit edilmesi, onu işyerinde ortadan
kaldırmamaktadır. Tehlikelerin ve
onlarla bağlantılı risklerin ortaya
çıkarılması sadece başlangıçtır,
asıl sorun etkili
önleyici tedbirlerin
alınmasıdır.
Tehlikelerden
kaynaklanan risklerin
değerlendirilmesi
2. Adım:
14
Yaygın Hatalar
Etki, maruziyet sıklığı ve olasılık
tahmini sırasında bir olaydan bir
diğerine geçilmesi
Değerlendirmeyi yapan kişinin, bir olayı
değerlendirmeye karar verdiğinde bütün
değerlendirme sürecinde bu olaya bağlı
kalması önemlidir. Ne de olsa farklı olaylar
farklı sonuçlar verebilir.
Örneğin, çalışanlar sıklıkla ağır kutular
kaldırıyorsa, kas-iskelet sistemi hastalıklarınayakalanmariskleri
artacaktır.
Birinci olay, üretim alanında çalışırken
sadece ağır kutuları kaldıran bir
çalışanıkapsamaktadır.
İkinci olay ise, diğer alanlarda çalışırken
ayrıca ağır kutuları da kaldıran bir
çalışanıkapsamaktadır.
Maruziyet sıklığı 2. olay için daha
yüksektir. Kas-iskelet sistemi hastalığına
yakalanma olasılığı da yüksektir.
Dolayısıyla, gerçek duruma bağlı olarak
değerlendirmeyi yapan kişi, hem
maruziyet hem de olasılık rakamlarını
hesaplamak için tutarlı bir olay seçmelidir.
Önleyici ve koruyucu tedbirler alınırken,
aşağıdaki genel önleme prensipler takip
edilmelidir:
1. Öncelikle risklerin önlenebilir ve
kaçınılabilir olup olmadığına
karar verilmelidir. Riskten kurtulmak
mümkün mü? Bu aşağıdaki
şekildeyapılabilir:
Görev ya da işin gerekli olup
olmadığınakarar verilmesi,
Tehlikenin ortadan kaldırılması,
Farklı madde ya da iş süreçlerinin
kullanılması.
2. Eğer risklerden kaçınılamıyorsa
ya da önlenemiyorsa, riskler, bu
risklere maruz kalanların sağlık
ve güvenliklerinin tehlikeye
atılmadığı bir seviyeye nasıl
indirgenebilir. Riskleri azaltmak
ve kontrol etmek için bir strateji
belirlenirken, işverenler aşağıdaki
ek önleme tedbirleri
hakkındabilgilendirilmelidir:
Riskle kaynağındamücadele edilmesi,
Özellikle iş yerlerinin tasarımı, iş
ekipmanlarının seçimi ve iş-üretim
yöntemlerinin seçimiyle ilgili olmak
üzere, monoton işleri ve önceden
belirlenmiş iş hızını azaltmak ve bunların
etkilerini hafifletmek için işin bireye göre
düzenlenmesi,
Teknik gelişmelere uyarlanan tehlikeli
Önleyici faaliyete
karar verme, önlemede
sıralamayı göz ardı etme
3. Adım:
15
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
olanların tehlikesizlerle ya da daha az
tehlikelilerle değiştirilmesi (tehlike
yaratan makine,materyal ya da başka bir
özelliğin alternatifi ile değiştirilmesi),
Teknolojiyi, işin organizasyonunu,
çalışma koşullarını, sosyal ilişkileri ve iş
ortamıyla ilgili faktörlerin etkisini
kapsayan tutarlı bir önleme politikasının
geliştirilmesi,
Bireysel koruyucu tedbirlerden önce,
toplu koruyucu tedbirlereönemverilmesi
(örneğin; kişisel maskeler yerine yerel
egzoz havalandırması aracılığıyla dumanamaruzkalmanınkontrol
edilmesi),
Çalışanlarauyguntalimatlarınverilmesi.
Herhangi bir risk değerlendirmesinde ve
ardından gelen riskin ortadan kaldırılmasında
ya da kontrol tedbirlerinin uygulanmasında,
riskin transfer edilmemesi çok
önemlidir; yani bir probleme çözüm
getirilmesi başka bir yerde probleme
nedenolmamalıdır.
Örneğin, yeterli havalandırma için önlem
alınmamışsa bir ofisteki gürültüyü azaltmak
için çift camlı yalıtım sağlanması
faydalıolmayabilir.
Önleyici faaliyetler hakkındaki kararlar
çalışanların ya da onların temsilcilerinin
dahil olması ile verilmelidir. Çalışanlar bu
karar verme sürecine katkıda bulunma ve
deneyimlerini paylaşma konusunda
cesaretlendirilmelidir. Örneğin, çalışanlar
önleyici bir tedbirin uygulamada
kullanımının zor olduğu durumları işaret
edebilmeli ya da bir aletin ya da
makinenin tasarımının nasıl geliştirilebileceği
konusunda tavsiyede bulunabilmelidirler.
Risklerin ortadan kaldırılması ya da
önlenmesi amacıyla yapılan her işin
öncelik sırasına konulması elzemdir.
Öncelik sırası işlemi, riskin ciddiyetini,
olayın muhtemel sonucunu, etkilenebilecek
olan çalışan sayısını ve önleyici
tedbirlerin uygulanması için gerekli olan
süre gibi faktörleri göz önünde bulundurmalıdır.
Bazı problemler hemen çözüme
kavuşturulamayabilir. Önceliklendirme
işlemi, uzun vadede risklerin azaltılması
ya da ortadan kaldırılması adına sürecin
bir parçası olarak kısa vadede atılacak
olan adımları bir araya getirmek zorunda
kalabilir.
Önleyici tedbirlerin tanıtılmasının
ardından, personel ve yöneticilerin
destek ve tavsiye amacıyla nereye
başvuracaklarını bilmeleri gerekmektedir.
Bu konuların değerlendirme
işleminin en başında belirlenmesi ve
genel bir iyileştirme politikası içerisine
dahil edilmesi gerekmektedir. Benzer
şekilde, çalışanların, kişisel koruyucu
donanımların (KKD) seçimi ve kullanıl-
Riskin transferi
Önleyici faaliyetler hakkındaki
kararlarda çalışanlara
danışılmaması ya da çalışanların bu
sürece dahil edilmemesi
Önleyici tedbirlerin uygulamasına
yönelik öncelik sırasının
belirlenmemesi
Çalışanlarındahil edilmemesi
4.Adım: Hareketegeçme
16
Yaygın Hatalar
ması konularına dahil edilmesi özellikle
önemlidir. İşverenlerin, KKD’nin, gerekli
olan korumayı sağladığından ve bu
ekipmanların sağlanması ve kullanımına
yönelik uygun eğitimlerin verildiğinden
emin olmaları gerekmektedir. Çalışanların
KKD’nin uygun olup olmadığını,
işlerine engel olup olmadığını, diğer risk
faktörlerini ortaya çıkarıp çıkarmadığını
ya da zamanla kullanımının giderek
zorlaşıp zorlaşmadığını değerlendirmeleri
gerekmektedir.
Risk değerlendirmesinin gözden
geçirilmesi ve yenilenmesine yönelik
yapılacak düzenlemelere karar
verilmesi,
Koruyucu ve önleyici tedbirlerin, değerlendirmenin
sonuçlarını göz önündebulundurmasınınsağlanması,
Etkinliklerinin sağlandığından emin
olmak amacıyla koruyucu ve önleyici
tedbirlerin izlenmesi.
Önleyici faaliyetler belirlendikten sonra,
bu faaliyetlerin etkiliğinin ölçülmesi
önemlidir. Koruyucu önlemlerin etkin
uygulaması, aynı zamanda risk değerlendirmesi
incelemesi yoluyla da takip
edilmelidir.
Çerçeve Direktifin 9. maddesi, işverenlerin,
belirli risklere maruz kalan işçi
grupları da dahil, işyerindeki sağlık ve
güvenliği tehdit eden riskleri değerlendirmesi
gerektiğini belirtmektedir. Birçok
ekiyle birlikte bir risk değerlendirmesi
formu, risk değerlendirmesi sonuçlarının
kağıda dökülmesi konusunda uygun bir
yöntemdir. Tehlikelere, risklere ve karşılık
gelen önlemlere genel bakış sağlayan
genel bir form ve bununla birlikte
işletmedeki her bir departmana yönelik
ilave formlar kullanılabilir.
Risk değerlendirmesi kayıt altına
alınmalıdır. Bu kayıt aşağıdaki durumlara
yönelikolarak kullanılabilir:
İlgili kişilerebilginin aktarılması,
Gerekli olan önlemlerin uygulanıp
uygulanmadığının değerlendirilmesi
için izlemeningerçekleştirilmesi,
Denetim mercilerine yönelik kanıtların
eldeedilmesi,
Şartların değişmesi durumunda herhangi
bir yeniliğe gidilmesi.
İzleme ve gözden
geçirme
Buadımda:
Risk değerlendirmesinin bir kerelik
bir zorunluluk olarak ele alınması
Önlemlerin etkinliğinin yeterli
şekilde takip edilmemesi
Risk değerlendirmesinin kağıda
dökülmesi
Değerlendirmenin kayıt altına
alınmaması
?
?
?
?
?
?
?
5. Adım:
Bir işyerindeki risk
değerlendirmesi, işyerinde, riskin
algılanmasını değiştirecek bir
değişikliğin olduğu her durumda
gözden geçirilmelidir.
Değişikliklere örnek vermek gerekirse;
yeni bir iş sürecinin, ekipmanın ya da
malzemenin kullanılması, iş organizasyonundaki
değişiklik ve yeni atölyelerin
kullanılmaya başlanması.
17
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
37
OFİS İŞLETMELERİNE YÖNELİK ÖRNEK
RİSK DEĞERLENDİRMESİ
Çeviri: F. Gülay GEDİKLİ
İSG Uzmanı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
Bir HSE (Health and Safety Executive) yayınıdır.
çeviri
Senaryonun belirlenmesi
Yönetim ve finansal danışmanlık
hizmetleri sağlayanofisimiz, 10katlı bir iş
merkezinin 2 katını kiralık olarak
kullanmaktadır. Bu ofisteki risk
değerlendirmesi ofis müdürü tarafından
gerçekleştirmiştir.
Ofiste 18 çalışan bulunmakta ve
bunlardan biri de tekerlekli sandalye
kullanmaktadır. Ofiste tipik ofis mobilyaları
ve ekipmanları kullanılmaktadır.
Her katta yiyecek ve içeceklerin
hazırlanabileceği bir mutfak, tuvalet ve
lavabolarbulunmaktadır.
Her akşam bu ofisler, genel ofis temizlik
yüklenicileri tarafından temizlenmektedir.
Bu firma temizlik malzemelerini
kendilerine ait kilitli bir depoda saklamaktadır.
Ofis binası 2000 yılından önce inşa
edilmiştir. Mülk sahibi binayı, asbestos
varlığına karşı inceletmiş ve bu incelemenin
sonuçlarını tüm kiracılar ile paylaşmıştır.
Asbestos içeren maddeler bulunmuş
ancak durumları iyi olmakla beraber,
hasar görecek, çalışılan ya da etkilenilecek
yerlerde olmadıkları tespit edilmiş ve
bu şekilde bırakılmalarına karar verilmiştir.
Ofis binası, 7 gün 24 saat güvenlik
kapsamındabulunmasınarağmen,hafta
içi ve hafta sonu 21:00 ile 06:00 arasında
kilitli tutulmaktadır.
Bu örnek risk değerlendirmesi ofis
işletmelerine yönelik hazırlanmış olsa da,
bünyesinde ofis bulunan tüm işletmelerdemodelolarak
alınabilir.
Risk değerlendirmesi yapılırken “
rehberi”
kullanılmıştır.
Tehlikeleri belirlemek için:
İşyerinde dolaşılarak etrafta
tehlike yaratabilecek bir durum
veya nesne bulunup bulunmadığı
araştırılmıştır.
Tekerlekli sandalye kullanan
çalışanlar da dahil olmak üzere
tüm şef ve personel ile, alan ve
faaliyetlerine yönelik bilgi ve
deneyimlerini öğrenmek ve
işyerlerinde sağlık ve güvenlik ile
ilgili görüş ve sorunlarını dinlemekamacıyla
görüşülmüştür;
Daha sonra, tehlikelerden kimlerin nasıl
etkilenebileceği not alınmıştır.
Her bir tehlike için, bu tehlikelere
yönelik hangi kontrollerin (önlemlerin)
mevcut olduğu not edilmiştir.
Halihazırda uygulanmakta olan
önlemlerin yeterli olmadığı kanısına
varılıyor ise, riskin kontrol edilmesi
için başka ne gibi çalışmaların
yapılması gerektiği not alınmıştır.
Ri s k değerlendirmesinin
uygulamaya konulmasının ardından,
sonraki adımların kimler tarafından ne
zaman atılması gerektiği konusunda
karar verilmiş ve bunlar kayıt altına
alınmıştır. Her bir madde tamamlandığında,
listede bu maddelere
karşılık gelen alanlara işaret konulmuş
ve tarihleri not edilmiştir. Risk
değerlendirmesi, tüm personelin
görebileceği şekilde personel odasında
duvara asılmıştır.
Gerçekleştirilen ofis toplantısında
müdür, personel ile değerlendirmenin
sonuçlarını tartışmış ve risk değerlendirmesinin
kopyalarını dağıtmıştır.
Ofis müdürü risk değerlendirmesini
her yıl düzenli olarak veya işyerinde
herhangi bir büyük değişiklik
olduğunda derhal güncelleme kararı
almıştır.
Risk değerlendirmesi nasıl
yapılmıştır?
1.
2.
3.
4.
5.
Beş
adımda risk değerlendirmesi




Temizlik faaliyetlerinin ofis
çalışanlarına ve ofis çalışanlarının
da temizlik faaliyetlerine yönelik
bir risk teşkil edip etmediği
araştırılmıştır;
Olayların daha önce nasıl
sonuçlandığını görmek amacıyla
işyerinde tutulan kayıtlara
bakılmıştır.
Önemli hatırlatma
Bu örnek risk değerlendirmesi,
küçük bir işletmenin
benimseyebileceği bir yaklaşımı
örneklemektedir. Bu örneği,
işletmenizdeki bazı tehlikeler ile,
var olan risklerin kontrol altına
alınmasına yönelik adımları
gözönünde bulundurabileceğiniz bir
rehber olarak kullanınız. Her
işyerlerinde bulunan tehlikelerin
farklılık göstermesi nedeniyle,
bunun, üzerinde hiç düşünmeden
tamamiyle olduğu gibi
uygulayabileceğiniz bir risk
değerlendirmesi olmadığına lütfen
dikkat ediniz. Bu durum yasal
düzenlemelere uygun olmadığı gibi
kişilerin korunmasına yönelik etkin
bir yöntem de olamaz.
Her iş değişiktir. İşinizdeki tehlikeler
ve gerekli olan kontroller hakkında
kendinizin fikir sahibi olması
gerekmektedir.
38
Ofis İşletmelerinde Risk Değerlendirmesi
39
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
40
Ofis İşletmelerinde Risk Değerlendirmesi
ENDÜSTRİDE
C. Can AYANOĞLU, Endüstri Yüksek Müh., İSG Uzmanı
İSGÜM
ERGONOMİK DÜZEN
makale
Ergonomi, temelde işi ve işyeri şartlarını çalışanlara uygun hale
getirme bilimidir. Ergonomi bilimi ile ilgili ilk çalışmalardaki amaç
daha fazla çalışan insandan daha fazla verim elde etmek olmuştur.
Ancak, daha sonraları, gücünün üzerinde çalışan insanın yorulduğu ve
bunun sonucunda da iş kazaları ve meslek hastalıklarının ortaya
çıktığı belirlenmiştir. Günümüzdeki ergonomi çalışmalarındaki amaç,
işyerlerinde çalışma ortamını çalışan için en uygun hale getirmek ve
bunun sonucunda iş kazalarını, meslek hastalıklarını azaltmak,
üretimde kalite ve verimi yükseltmektir.
14
Endüstride Ergonomik Düzen
ERGONOMİYEGİRİŞ
Günümüzün gelişen teknolojisi ile her
alanda bir değişim gözlenmektedir. Söz
konusu değişim, bu alanlarda çalışan
insanların yeteneklerini bedensel ve
zihinsel açıdan çeşitlendirmekte ve
zorlamaktadır. Buna karşılık insanların
bazı belirli yapısal (anatomik), boyutsal
(antropometrik) ve psikolojik özellikleri
vardır. İnsan iskelet ve kas sisteminin
belirli bir hareket yeteneği ve gücü,
kasların enerji yaratma şekli, çevreyi
algılayabilme ve gerektiğinde ondan
korunmaözellikleri bulunmaktadır.
Bu nedenle, işyerlerinde insandan
yapması beklenenler ile insanın temel
özellikleri arasında bir uyum olması
gerekir. İşyerinde mevcut olan zayıf
ergonomik düzen bu uyumun azalması
yönünde etki eden faktörlerdendir.
İşyerinde bu faktörlerin engellenmemesi
çalışanı yoracak, iş verimi ve kalitesini
düşürecek, iş sağlığı ve güvenliği
sorunlarınanedenolacaktır.
Günümüzde giderek artan tüketici
ihtiyaçları ve değişen dünya şartları
bilhassa endüstri işletmelerinin çıktılarına
olan talepleri daha da artırmaktadır.
Bunun bir sonucu olarak bu işletmeler
üretimin artırılmasını temel hedef kabul
etmişler ve işyeri ortamındaki zayıf
ergonomik düzenleri önemsemez olmuşlardır.
Zayıf ergonomik düzene sahip
işyerlerinde çalışmalar, çalışanları çeşitli
risklere maruz bıraktığından dolayı
endüstri işletmelerinde, mesleki kas ve
iskelet sistemi hastalıkları yaygın olarak
rastlanan bir sağlık sorunudur. Kas ve
iskelet sistemi rahatsızlıkları iş verimliliğinde
azalmaların, iş günü kayıplarının,
yorulmaların ve sakatlanmaların temel
sebeplerinin başında gelmektedir.
Birçok ülkede mesleki kas ve iskelet
sistemi rahatsızlıklarının sıklık ve maliyetlerindeki
fazlaca artış sebebiyle etkin
önleme politikaları oluşturulmuştur.
Ülkemizde kas ve iskelet sistemi rahatsızlıkları
ve etkileri, çalışanlar ve işverenler
tarafından son yıllarda oldukça önemsenmeye
başlanmıştır. Yasalarımızda pek çok
kas ve iskelet sistemi hastalıkları meslek
hastalığı olarak tanımlanmıştır. Ülkemizde
4857 sayılı İş Kanunu’nun etkisiyle
giderek artan iş sağlığı ve güvenliği bilinci
ile birlikte bu konudaki bilincin daha da
artacağı ve bilhassa endüstri işletmelerinde
etkin ergonomik programlar yürütülerek
kas ve iskelet sistemi rahatsızlıklarının
engelleneceği düşünülmektedir.
- Bayan hizmetlilerin dizlerindeki
ağrılar,
- Bulaşık yıkayan kadınların
başparmağındaki rahatsızlıklar,
- Yazarların el krampları,
- Veri işleyen personeldeki
rahatsızlıklar,
- Çöp toplayanların omuzlarındaki
rahatsızlıklar,
- Terzilerin bileklerindeki
rahatsızlıklar,
- Montaj operatörlerinin omuz ve
kollarındaki rahatsızlıklar.
Bu, tarihi, mesleki rahatsızlıklar hala
günümüzde bulunmaktadır. Bu gibi
rahatsızlıklar, mesleki kas ve iskelet
sistemi rahatsızlıkları olarak anılan geniş
incinme ve rahatsızlıklar kategorisinin bir
bölümüdür. Kas iskelet sistemi rahatsızlıkları
genellikle şiddetli travmalar
tarafından oluşmaz; ancak kaslar,
tendonlar, bağlar, eklemler, kıkırdaklar
gibi yumuşak dokularda ve sinir sisteminde
tekrarlı incinmeler nedeniyle
yavaşça ortaya çıkarlar .
Ergonomi, iş koşullarından kaynaklanan
kas ve iskelet sistemi rahatsızlıklarını
önlemek için, yardım eden bir
uygulamadır. Çeşitli mesleki kas iskelet
sistemi rahatsızlıkları, risk faktörlerine,
aşırı tekrarlı ve uzun süreli maruz kalma ile
çalışanların bedenlerine kalıcı zarar
vermektedir .
Mesleki kas ve iskelet sistemi rahatsızlıklarıyla
ilgisi olan ve rahatsızlık sürecini
hızlandıran işten kaynaklı faktörler
ergonomik risk faktörleri olarak nitelendirilmektedir.
Bu faktörler dolaylı olarak
İşyerinde Zayıf Ergonomik Düzenler
ve Olası Ergonomik Rahatsızlıklar
ErgonomikRiskFaktörleri
Aşağıdaki rahatsızlıklar herkes
tarafından bilinen tarihi mesleki
rahatsızlıklardır:
3
3
Tanıma göre ergonomi; işyeri
şartlarını ve iş taleplerini
çalışanların kapasitelerine
uygun hale getirme bilimidir.
Ergonomi prensipleri çalışan ve
işyeri arasındaki uyumu
artırmak için kullanılır. Pratik
yaklaşım olarak ergonomi:
insan, ekipman, kullanılan iş
süreçleri ve iş çevresi ile ilişkileri
düzenler .
Bir başka tanıma göre ergonomi
(veya insan faktörleri
mühendisliği) sistemdeki bireyler
ve diğer elemanlar arasındaki
ilişkileri göz önüne alan bir
disiplindir ve insanların
sağlığını, güvenliğini, sistemin
performansını en uygun duruma
getirmek için teorileri,
prensipleri, tasarımdaki veri ve
metotları uygulayan bir
bilimdir .
1
2
veya doğrudan rahatsızlıkların oluşumunu
etkilemektedir ve rahatsızlıkların
fizyolojik süreci ile bağlantılıdır.
- Zihinselyüklenme,
- Psikososyal,
- Sosyal iletişim,
- Organizasyonel.
- Tekrarlayanişler,
- Uygunsuz (Biçimsiz) duruş gerektirenişler,
- Statik duruş gerektirenişler,
- Aşırı güç gerektirenişler,
- Sıkışma,
- Ortamgürültüsü,
- Ortamdaki sıcaklık venem,
- Ortamaydınlatması,
- Titreşim,
- Kimyasallar, tozlar ve ortam
zararlıları.
- Antropometri.
ZihinselYüklenme
Bu faktörler işin nasıl organize
edildiği, denetlendiği ve yönetildiği ile
ilgili çalışanın şahsi anlayışıdır. Bu
anlayışlar sınırlı kariyer fırsatları, iş
tanımının belirsizliği gibi şeylerdir.
İşyerindeki şartlar; güvensizlik, korku ve
karmaşanın olduğu bir ortam oluşturabilir.
Bu şartlar çalışanlarda daha fazla
rahatsızlıklara sebep olur .
Yöneticilerin, yardımcı çalışanlarıyla
ilişkileri sosyal desteğin kaynağıdır ve
negatif baskıyı önlemektedir. Ayrıca,
aşağıdakiler çalışan üzerindeki baskıyı
artırıcı etkenlerdensayılabilir:
- Grup içerisinde çalışma baskısı,
- Negatif sosyal iletişim,
- Agresif üretime odaklanan durumlar,
çalışanların desteklenmemesi
ve performanslarının izlenmemesi.
Bu gibi durumlar psikolojik baskıya
sebep olur, kas ve iskelet sistemi
rahatsızlıklarını artırır .
İş çizelgeleri
Düzensiz iş çizelgeleri (örneğin
çalışma vardiyaları ve vardiya değişimleri)
işçinin uyuma ve yeme alışkanlıklarını,
aile ve sosyal iletişimlerini etkiler, iş
kazalarına sebebiyet verir .
İş yükü ve fazla mesai
Çalışanın iş yükü arttıkça, çalışan
üzerindeki iş baskısı artar ve performans
talepleri yükselir. Bu iş baskısı, çalışanın
çeşitli riskler alarak işini kısa yoldan
tamamlaması için cesaretlenmesine de
sebep olur. Bunların sonucunda kas ve
iskelet sistemi rahatsızlıklarının oluşabilme
olasılığı artar. Ayrıca, fazla mesai,
çalışanın yorulmasına ve olaylara tepki
verememesine sebep olabilir. Bunun
sonucundadaiş kazası olasılığı artar .
İşyeri risk faktörleri, yapılan işten ve işin
yapıldığı işyeri ortamından kaynaklanan,
mesleki kas ve iskelet sistemi rahatsızlıklarının
oluşumunu hızlandıran faktörlerdir.
İşyeri risk faktörlerinden bilhassa
uygunsuz vücut duruşları bu hastalıkların
oluşumunda önemli bir etkiye sahiptir. Bu
sebeple ergonomiye göre uygunsuz vücut
duruşlarının ne olduğunu detaylı bir
şekilde incelemek faydalı olacaktır.
Örneğin; diz çökme esnasında öne
doğru belirli bir açı ile sırtın eğilmesi
gözlemlenebilir. Normal durumda, bir
duruşuna en az yük
binmektedir. İş yerlerinde sık rastlanıldığı
gibi; hareketli bir aletle iş yaparken vücut
duruşu nedeniyle, vücudun kemik ve kas
yapısı, işin gereğine göre değişik tipte
yüklenmelere maruz kalır. Farklı iş
yerlerinde bu durumlar çeşitlilik arz
ederler. İşletmelerde, fabrikalarda, ergonomik
kuralların hiç girmemiş olduğu ya
da maksada uymayan çalışma araç ve
materyallerinin uygun şekilde düzenlenmemiş
olduğu yerlerde, insan vücudunun
özelliklerine şiddetle aykırı düşen ya da
bireysel çalışma tarzına uygun düşmeyen
modası geçmiş çalışma metotları mevcuttur.
Endüstride çalışanlar, görevlerini
tam olarak yerine getirebilmek için tüm
Ergonomik risk faktörleri 3 ana başlık
altında incelenebilir:
İşyeri Risk Faktörleri
Bireysel Risk Faktörleri
PsikolojikRiskFaktörleri
İşyeriRiskFaktörleri
(Vücut Postürleri)
Psikolojik RiskFaktörleri;
Psiko-sosyal Etkiler
İşyerindekiSosyal İletişim
Organizasyonel Etkiler
ab-
Vücut Duruşları
(iş ve işyerinden
kaynaklı faktörlerdir)
(işi yürüten
kişiden kaynaklı faktörlerdir)
-
insanın vücut
4
4
4
4
Zihinsel yüklenme çalışanın
psikolojik davranışlarını etkiler.
İşgücü ile ilişkilendirildiğinde,
çalışan nicel aşırı yüklenmeye
maruz kalır. Aşırı yüklenme
çalışanın iş memnuniyetinde ve
sağlığında negatif bir etkiye
sebep olur.
Nicel aşırı yüklenmeye, çalışan
aktivite belli bir süre maruz
kaldığında kaslarda aşırı
yüklenme sebepli rahatsızlıklar
olur .
Çalışma sırasında insan vücudu,
yatay durumda, oturma, dik
durma, diz çökme ve çömelme
gibi farklı temel duruşları
sergiler. Bunlar “Vücut duruşları”
diye literatürde adlandırılmaktadır.
Belirli bir vücut duruşu
esnasında vücudun farklı
kısımları, farklı durumlar alır.
4
15
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
16
gün boyunca çalışmaktadırlar ve bu
insanlar bazen aynı işte yıllarını, hatta
hayatlarını geçirmektedirler. Bu nedenle,
çalışma sırasında karşılaşılan duruşların
uzun zaman zarfında işgörenin bünyesini
ve kas yapısını etkilemesi kaçınılmazdır .
1970′li yıllarda yapılan bir çalışma
sonucunda elverişsiz çalışma duruşları,
karakteristik özellikleri ve etkileri araştırılmıştır.
Buna göre vücudun yük altında
olduğu 14 çalışma durumu belirlenmiştir.
Bu çalışma durumları aşağıda maddeler
halinde sıralanmıştır :
Kollar sakin, sırt üstü yataydurumda,
Normaloturma,
Normaldik durma,
Eğilmiş bir şekilde oturma,
Eğilmiş bir şekilde dik oturma,
Normalçömelme,
Normaldiz çökme,
Kuvvetli bükülmüş bir şekilde dik
durma,
Eğilmiş bir şekilde diz çökme,
Kollar başın üstünde düz oturma,
Kollar düz olarak başın üstünde dik
durma,
Kollar başın üstünde çömelme,
Kollar başın üstünde diz çökme.
Uygunsuz duruşlar, diğer bir tanımla
doğal duruşun dışındaki duruşlardır.
Doğal duruş (nötral duruş) iş için en
güvenli ve rahat duruştur. Doğal olmayan
duruşlar, kas ve eklemlere baskı yaparak
vücudunfiziksel limitlerini zorlar .
– Gün içerisinde 2 saatten fazla
sürekli eller ile omuz ve baş
hizasının üzerinde çalışmak;
– Gün içerisinde 2 saatten fazla diz
çökerek çalışmak;
– Gün içerisinde 2 saatten fazla beli
bükerek veya eğerek çalışmak;
– Ayaklarına destek vermeden
oturmak verilebilir.
Çalışma sırasında olabilecek uygunsuz
duruşlar ve karşılık geldiği rahatsızlık
oluşması muhtemel bölgeler ise Tablo-
1′deverilmiştir.
5
5
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
Uygunsuzduruşlaraörnekolarak:
3
Uygunsuz Duruşlar Sağlık problemi oluşması muhtemel bölgeler
Ayakta Durma (özellikle öne doğru eğilerek durma) Ayaklar ve lumber bölgesi
Lumbarın desteklenmediği durumda oturuş Lumber bölgesi
Sırtın desteksiz durumda olduğu oturuşlar Bel kemiği kasları
Ayak konulacak ızgaraların uygun yükseklikte olmadığı oturuşlar Diz, bacaklar ve lumber bölgesi
Çalışma yüzeyinin çok yüksek olduğu oturuşlar Kürek kemiğinin üstünde yer alan kaslar
Üst kolun dikey yönde desteksiz ve asılı konumda olması Omuzlar ve üst kol
Kolun yukarı doğru uzanması Omuzlar ve üst kol
Başın geriye doğru eğik olduğu durumlar Boyun omurları
Gövde öne doğru eğik kambur duruş Bel omurları ve kasları
Sırt öne doğru eğik, ağırlık kaldırma söz konusu Bel omurları ve kasları
Herhangi bir eklemin uzun süre zorlanması Hareketle ilgili eklemler
Tablo-1. Uygunsuz duruşlara karşılık gelen rahatsızlık oluşması muhtemel bölgeler6
Uygun Olmayan Duruşlar İçin
Ergonomik İyileştirmeler
Çalışan, işin yürütümünden dolayı
uygunsuz bir duruşta çalışmak durumunda
olabilir.Böyle bir durumda, işin ve işyeri
düzeninin çalışanın doğal (nötral) duruşta
işi yürütmesini sağlamak amacıyla çeşitli
ergonomik tasarımlarla iyileştirilmeler
yapılmalıdır. Hiç bir ergonomik iyileştirilmenin
yapılamadığı işlerde; çalışanın
uygunsuz duruşta işi yürütmesinden
kaynaklanacak kas ve iskelet sistemine
baskıların en aza indirilmesi için sık
dinlenme araları verilmelidir. Çalışanların
doğal duruşlarda çalışmasını sağlamak
amacıyla yapılabilecek örnek ergonomik tasarımlar Şekil-1, Şekil-2, Şekil-3 ve Şekil-4′de
gösterilmiştir.
Şekil-1 Doğal duruşun sağlanması için monitörün konum ve yüksekliğinin tasarımı
Endüstride Ergonomik Düzen
Kimyasallar, Tozlar ve Ortam
Zararlıları
Endüstri İşletmelerinde Ergonomik
Risk Faktörlerine Karşı İyileştirici
Program Yönetimi
Kimyasal maddeler, işyeri ortamında sıvı,
gaz, buhar, toz veya katı olarak
bulunmaktadır. Bazı kimyasal maddeler
solunduğunda veya deri ve göze temas
ettiğinde, çeşitli ciddi sağlık problemlerine
sebebiyet verirler. Rahatsızlıkların
semptomları kısa ya da uzun süre sonra
ortaya çıkar. İşyeri ortamında alınacak
tedbirlerle maruziyetler, işçinin rahatının
sağlanması için azaltılmalıdır .
Bu faktörler işi yürüten çalışanın yaşı,
ağırlığı, vücut ölçüleri gibi özellikleri ile
ilgili faktörlerdir. Özellikle işi yaparken
kullanılan ekipmanlar, çalışanın bireysel
özelliklerine uygun tasarlanmadığında,
işe bağlı kas ve iskelet sistemi rahatsızlıklarının
oluşumu hızlanmaktadır. İş
ekipmanlarının ergonomi prensiplerine
göre tasarımında, antropometri bilimi
anahtar rol üstlenmektedir.
Ergonomi prensiplerinin endüstriyel
ortama uyarlanmasıyla, güvenli, sağlıklı,
ve daha üretken bir iş ortamı oluşturulabilinir.
İşçi ve işverenler yapılan bir iş için
risk faktörlerini en aza indirmek amacıyla
gerekli en iyi iş araçlarını ve iş tekniklerini
öğrenmelidirler.
Endüstri işletmelerinde yürütülecek
etkin ergonomik programların başında
ergonomik risk değerlendirme çalışmaları
gelmektedir. Risk değerlendirme
çalışmalarında, işletme içerisindeki tüm iş
istasyonları detaylı bir şekilde analiz
edilmeli ve mevcut olan risk faktörleri
tespit edilmelidir.
Endüstri işletmelerinde ergonomik
çalışma ortamı oluşturulması için gerekli
düzenlemeler şu şekildeözetlenebilir:
- Malzeme ve ekipmanlar uygun
yerlerdebulundurulmalıdır,
- Malzeme ve ekipmanların işe
uygunluğundaneminolunmalıdır,
- Mümkünse gürültü, aydınlatma,
ortam sıcaklığı gibi faktörler işe
uygunhale getirilmelidir,
7
BireyselRiskFaktörleri
17
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Şekil-2 Doğal duruşta çalışmanın sağlanması için iş istasyonu yüksekliğinin uygun hale
getirilmesi
Şekil-3 Masa önünde yapılan işlerde, etkilerin en aza inmesi için uzanma gerektirecek
vücut duruşu olmayacak şekilde masa tasarlanması
Şekil-4 Boyun ve bel bölgesindeki baskıların en aza inmesi için çalışma istasyonlarının
aynı yükseklikte tasarlanması
18
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
U.S. Department of Health,

http://www.hhs.gov

Dul J,Weerdmeester B., Ergonomics for
Beginners a quick reference guide, 2nd Ed.
Taylor&Francis Inc, 2001, s. 1-2.
Ergonomi Bilinç Eğitimi (Çeviri: H. Okan
Durmuş),

http://www.sistems.org/ergomomi_bilinc_a.

htm
Workers’ Compensation Board Alberta, Office
Ergonomics Remembering the Basics, s 7-22.

http://www.wcb.ab.ca/pdfs/ergobk.pdf

Erdem M. A., Ergonomik İş İstasyonu Tasarımı,
Gazi Üniversitesi, Ankara, 2000.
Wely P., Design and Disease, Applied
Ergonomics, 1, 5, 262-269, 1970.
Dul J,Weerdmeester B., Ergonomics for
Beginners a quick reference guide, s. 91.
kaynaklar
- Malzeme taşıma ve kaldırma işleri
mümkün olduğunca otomatik
ekipmanlar aracılığıyla
yapılmalıdır,
- İş süreçleri gözden geçirilmeli ve
gerekliyse ergonomi prensiplerine
göre yeniden tasarlanmalıdır,
- İşler yürütülürken duruşlar
iyileştirilmelidir,
- İş teknikleri kontrol edilmelidir,
- İşin yapıldığı alan kontrol
edilmelidir.
Endüstri işletmelerinde ergonomik bir
çalışma ortamı oluşturulabilmesi için
gerekli mühendislik kontrolleri ise şu
şekildeözetlenebilir:
- İş istasyonunun ve iş alanının
uygun tasarımı,
- Mevcut iş istasyonu, iş alanı ve
ekipman tasarımının
iyileştirilmesi,
- Uygun araç, gereç ve ekipmanların
belirlenmesi,
- İş ekipmanlarının ve iş
istasyonlarının uygun şekilde
yerleşiminin yapılması,
- Ergonomik risklerin belirlenmesi ve
kontrol altına alınması.
Yönetim tarafından ergonomik bir
çalışma ortamı oluşturulması için yapılması
gerekenler ise şu şekilde özetlenebilir:
- İşçilerin, iş metotları üzerinde
eğitilmesi,
- İşçilere değişik işler verilmesi,
- Gece vardiyalarının işçiler üzerinde
baskı oluşturmayacak şekilde
düzenlenmesi,
- Kısa dinlenme aralarının
sağlanması.
İşletmelerde kullanılan Kişisel
Koruyucu Donanımlar (KKD), çalışan ile
tehlike arasında bariyer görevi görürler.
KKD’ler, mühendislik ve yönetimsel
kontrollerin yetersiz kaldığı durumlarda
çözüm olarak tercih edilmelidir. KKD’lerin
seçimi yapılırken ilgili mevzuatlar dikkate
alınmalı ve işyerinde kurulmuş olan
ergonomik düzenin bozulmamasına itina
gösterilmelidir.
Endüstride Ergonomik Düzen
makale
VE GEELLEECCEEĞİİ
DEEĞEERRLLEENDİİRRİİN
Ali Rıza ERGUN, Maden Yüksek Mühendisi, İSG Uzmanı
İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
51
52
R
Tespit edilen risklerin ortadan
kaldırılması veya kabul edilebilir
düzeye indirilmesi için öngörülen
tedbirlerin tanımlanması,
seçilmesi, uygulamaya
geçirilmesi ve uygulamanın
istenen faydayı sağladığının
kontrol edilerek yeni tedbirlerin
düzenlenmesi süreci diyebiliriz.
Risk yönetimi temel olarak,
mevcut durumun saptanması,
risklerin tanımlanması, analiz
edilmesi, değerlendirilmesi,
işlenmesi, kontrol edilmesi ve bu
risklerlemücadele edilmesi için
yönetim politikalarının,
süreçlerin ve talimatların
sistematik olarak uygulanmasını
içerir.
Risk yönetimi faaliyet konusu ne
olursa olsun bütün yürütmesi
gereken bir süreçtir ve iş sağlığı
ve güvenliği açısından ele
alındığında risk yönetiminin en
önemli unsurlarından biri
şüphesiz ki risk
değerlendirmesidir.
isk değerlendirmesi hakkında
genel bir bilgiye, neden yapılması
gerektiğine, sağlayacağı faydalara
ve nasıl yapılacağından bahsetmeden
önce; risk yönetimine de değinmekte
yarar/fayda olacağı düşünülmektedir. İlk
olarak risk yönetiminin yaşayan, sürekli
kendini geliştiren bir sistem olduğu
vurgulanmalıdır. Kısa bir tanımının
yapılması gerekirse;
Daha genel ve dünya çapında da yaygın
olarak kullanılan bir başka tanımı da,
mevcut olan imkanların ve tehlike
yaratabilecek etkilerin verimli olarak
yönetilebilmesine yönlenmiş bir kültür,
süreç ve yapının oluşturulması olarak
yapılabilir.
Risk yönetiminin temel işlevlerini ise;
istenmeyen ve muhtemel olayların tespit
edilerek bu olayların işletmeye etkileri
üzerinde değerlendirmeler ve çalışmalar
yapmak, bu olaylarla mücadele için
uygun yollar geliştirmek ve uygulamak,
bu olayların ve mücadele yollarının
işletme üzerine etkilerini tahmin etmek
ve tüm bu süreçte elde edilen çıktılar
ışığında işletmenin genel yönetimine ve
gelecek programlanmasına yol haritası
çıkarmakolarak sıralayabiliriz.
Risk değerlendirmesi gelişen iş sağlığı ve
güvenliği anlayışının bir sonucu olarak
uluslararası sözleşmelerde ve Avrupa
Birliği mevzuatında kendine yer bulmuş,
ülkemiz çalışma hayatını düzenleyen
22.05.2003 tarihli ve4857 sayılı İşKanunu
ile milli mevzuatımıza da girmiştir. 4857
sayılı İş Kanununa göre çıkarılan birçok
yönetmelikte de risk değerlendirmesi
yapılması zorunluluğu yer almaktadır.
Son olarak İş Kanununun, 15.05.2008
tarih ve 5763 sayılı “İş Kanunu ve Bazı
KanunlardaDeğişiklikYapılmasıHakkında
Kanun” ile değişiklik yapılan
Gerek İş Kanunu gerekse de bu Kanuna
göre çıkarılan yönetmeliklerle risk
değerlendirmesi yapılmasını kanuni bir
sorumluluk olarak ortaya çıkarmaktadır.
Bu kanuni sorumluluğun dışında risk
değerlendirmesi yapılması gerekliliğini
gösteren birçok başka nedende sıralayabiliriz.
Öncelikle risk değerlendirmesi ile
hedeflenen iş yerine özgü tehlikelerin
belirlenmesi ve bu tehlikelerden doğan
risklerden de kaçınılmasının sağlanması-
78 inci
maddesiyle de iş sağlığı ve güvenliği
ile ilgili konularda yapılacak risk
değerlendirmesi konulu bir yönetmelik
çıkarılması öngörülmüştür.
Riski ve Geleceği Değerlendirin
dır. Yani risk değerlendirmesi ile mümkün
olduğunca çok tehlike belirlenecek ve
gözden kaçabilecek risk sayısı en aza
indirilecektir. Risk değerlendirmesinin bir
başka faydası risk yönetiminde olduğu
gibi yaşayan bir sistem olması nedeniyle,
değişen ortam şartlarına ve yeni oluşan
tehlikelere de iş sağlığı ve güvenliği
yönünden cevap verecek olmasıdır. Risk
değerlendirmesinin niçin yapılması
gerekliliği ile ilgili daha sayılabilecek
birçok gerekçe olmakla birlikte bu konuda
son olarak risk değerlendirmesi ile tüm
çalışanların katılımının sağlanacağı ve
böylece de risklerin karşı karşıya kalanlarca
ortaya çıkarılmasına imkan verilebileceğini
söyleyebiliriz.
İşletme kültürünün bir parçası olması
gereken risk değerlendirmesini biraz
açmak gerekirse; işletmedeki tüm
uygulamalara ve planlamalara uyarlanmalı
ve bu uyarlama ile tüm çalışanların
risk değerlendirmesine katılmaları
sağlanmalıdır. Risk değerlendirmesinin
seçimi, tasarımı ve uygulanması işletmenin
değişen ihtiyaçlarına, ulaşmak istediği
hedeflere, yürütmekte olduğu faaliyetlere,
ürettiği ürünlere veya sağladığı
hizmetlere ve özel olarak gerçekleştirdiği
uygulamalara göre yapılmalıdır. Risk
değerlendirmesinin işletmeye özel olarak
gerçekleştirileceğinden hareketle risk
değerlendirmesinin de seçimi işletmeye
özel olarak yapılmalıdır. Mümkün
olduğunca risk değerlendirmesi faaliyetlerin
başlangıcından itibaren uygulanmaya
başlanmalı ve en fazla faydanın
sağlanabilmesi için de gelişen süreçle
beraber sürdürülmelidir.
Bir işletmede risk değerlendirmesi
yapılmasıyla sağlanacak faydalara
değinmek gerektiğinde ise; yönetimin
gelişmesiyle risklerden doğan kayıplarda
ve maliyetlerde azalma ilk akla gelen
olmaktadır. Bunun yanında mevcut
reaktif yapının yerine gelişecek olan
proaktif yapıyla tüm süreç kontrol altında
53
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
54
tutulacak, belirsiz ve değişken şartlar
zarar vermek yerine faydaya çevrilecek,
karar verme ve planlamadadaha doğru ve
güvenilir veriler elde edilecek ve kaynakların
kullanılmasında ve dağıtımında
verim artacaktır. Ayrıca daha iyi bir
kurumsal yönetime sahip olunacak ve
ilgilimevzuatauyumdakolaylaşacaktır.
Dünya çapındaki kaynaklar incelendiğinde
risk değerlendirmesinin nasıl yapılması
gerektiği konusunda birçok fikir bulunmakta
ve birçok risk değerlendirmesi
metodu ortaya konmaktadır. Sadece
kontrol listelerinden oluşan risk değerlendirmesi
metotlarından, bütün kazaları
detaylarıyla inceleyen ve kazaların
kaynaklarına inmeyi amaç edinen çok
daha karmaşık metotlara kadar değişik
seçeneklermevcuttur.
Risk değerlendirmesinin temelinde “ne
olabilir?” sorusu yatmaktadır, bu soruyu
“ne zaman ve nerede?”gibi sorularla daha
özele indirebilir ve alınan cevaplara göre
“nasıl ve niye?” sorularıyla da uygulanması
gereken tedbirler belirlenebilir. Risk
değerlendirmesinde ilk önce mevcut ve
muhtemel tehlikelerle ilgili mümkün
olduğunca çok bilgi toplanmalıdır.
Çalışanların bu sürece katılımı oldukça
faydalı olacaktır, çünkü çalışma ortamındaki
risklerle karşı karşıya olanlar
çalışanlardır. Yapılan değerlendirmenin
her safhasında iletişim ve danışma
oldukça önemli ve amaca ulaşmayı
kolaylaştıran işlemlerdir. Daha sonra
belirlenen tehlikelerin nasıl risklere
dönüştüğü belirlenmeli ve bu risklerin
doğuracağı sonuçlar ele alınmalıdır. Bu
konuda risklerin ortaya çıkma olasılıklarını
ve sıklıklarını kullanmak ve neticesinde
meydana gelebilecek zararın
boyutlarını ve etkileyebileceği kişi ve
teçhizatı analiz etmek oldukça sık
kullanılmaktadır. Risklerin tam olarak
Genel olarak tümrisk
değerlendirmesi metotlarında,
mevcut vemuhtemel tehlike
kaynaklarının belirlenmesi, bu
tehlike kaynaklarından
doğabilecek risklerin tayin
edilmesi ve bu risklerin analiz
edilerek kontrol tedbirlerine
karar verilmesi ve uygulamaya
konulması başlıkları yer
almaktadır.
Riski ve Geleceği Değerlendirin
55
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
tanımlandığını görebilmek için takım
çalışmasından, yeni bakış açılarından ve
değişik uzmanlık alanlarından faydalanılması
ve ilgili tüm dallardan uzmanların
bir arada çalıştırılmasıoldukçaönemlidir.
Risklerin tanımlanması ile ilgili kriterler
belirlenmeli ve değerlendirme bu
kriterlere göre karşılaştırmalı olarak
yapılmalıdır.
Riskler bir bütün olarak ele alındıktan
sonra bu risklerin doğuracağı olumsuz
sonuçların ortadan kaldırılması veya en
aza indirilebilmesi için gerekli kontrol
önlemlerine karar verilmeli, bu önlemlerin
hayata geçirilmesi için gerekli şartlar
hazırlanmalı ve nasıl uygulanacağı konusunda
birplanlamayapılmalıdır.
İşletmenin bu konudaki önceliğinin
belirlenmesinde en fazla zararı verebilecek
ve en çok kişiyi etkileyebilecek risklerden
başlanmalı, toplu korunmayı bireysel
korunmanın önünde tutarak, temel
hedefin risk yaratan faktörün ortadan
kaldırılması olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.
Aynı zamanda alınan önlemlerin
niye alındığının ve nasıl uygulanacağının
da çalışanlara ve işletmede
bulunabilecek diğer kişilere anlatılması
oldukçaönemlidir.
Tüm çalışmalar ve uygulamalar
neticesinde kalan veya yeni ortaya çıkmış
olan tehlikeler ve bu tehlikelerden doğan
riskler de
unutulmamalı ve
değerlendirmeye
alınmalıdır. Risk
değerlendirmesinin
etkili olabilmesi ve
etkisinin devamlılık
arz etmesi için
yapılan tüm
çalışmaların kayıt
altına alınması,
çalışmanın
belirli
aralıklarla
yenilenmesi ve
değişen ortam
şartlarına,
malzeme ve
ekipmana veya
çalışanlara
göre tekrar
edilmesi
gerekmektedir.
Çalışanların risk
değerlendirmesinin başlarında
fikirlerini ve taleplerini almak,
daha sonra da alınan önlemler ve
uygulamalarıyla ilgili
bilgilendirmek yapılan
çalışmanın sahiplenilmesini
sağlayacak ve ortak bir hareket
tarzı oluşmasına imkân
verecektir.
İş sağlığı ve güvenliği konusunda
yapılan tümçalışmaların amacı
daha güvenli bir ortamda daha
sağlıklı çalışanlarla beraber,
daha verimli bir işletmeye sahip
olmaktır. Risk değerlendirmesi
bu amaçlar doğrultusunda
günün gelişen şartlarına cevap
veren ve yasal sorumlulukların
tam olarak yerine getirilmesini
destekleyen bir çalışmadır. Risk
değerlendirmesi iktisat alanının
temel öğelerinden biri olan
“kazan-kazan” felsefesinin,
konumuz olan iş sağlığı ve
güvenliğine aktarılmasında
çalışan ve işverene, aynı
zamanda devlete de sağlayacağı
faydaları barındıran akıllıca bir
uygulama olmaktadır.
1. ERGUN A. R.; Occupational Risk Assessement,
Yüksek Lisans Bitirme Tezi, 2007
2. Eur Ing John W Saunderson BA (Hons),
ManagementofRisk
3. R.MaxWidemanFellow,RiskManagement
4. Thomas j. Linsmeie and Neil D. Pearson, Risk
Management: An introdution to Value at Risk,
1996
5. http://www.isggm.gov.tr/articles.php?
category_id=199
6. http://www.isggm.gov.tr/articles.php?
category_id=202
kaynaklar
54
ceviri
SAĞLIK VE GÜVENLİK HERKESİ İLGİLENDİRİR
HEM SİZİN İÇİN HEM DE ÇALIŞTIĞINIZ İŞ İÇİN
BÜYÜK ARTILARI VARDIR
Seçil CEYLAN
İSG Uzmanı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
HERKES İÇİN DAHA İYİ BİR İŞYERİ
Küçük bir işletmeyi başarıya ulaştırmak güç
bir iştir. Böyle bir işi kendiniz işletiyor da
olsanız, böyle bir iş için çalışıyor da olsanız,
ya da her ikisini de aynı anda yapıyor da
olsanız, endişelenmek isteyeceğiniz son
şeyin sağlık ve güvenlik olduğunu
düşünebilirsiniz. Sağlık ve güvenlikle ilgili
konuların sadece büyük kuruluşların göz
önünde bulundu ması gereken konular
olduğuna inanıyor olabilirsiniz.
Sağlık ve güvenliği işyeri yönetiminizin
kalbine yerleştirmek, sakatlıklardan ve
sağlık sorunlarından kaynaklanacak
giderleri önlemekle kalmayacak aynı
zamanda yaptığınız işin verimliliğini de
artıracaktır. İyi motive olmuş ve iyi eğitim
almış istekli çalışanların, bakımı iyi yapılan
etkin donanım ve malzemelere sahip
olduğunda daha yüksek kalite, daha yüksek
verimlilik ve daha iyi ekonomik performansaulaşmasımümkünolacaktır.
Artan verimlilik
Dahaaz devamsızlık
Dahadüşük kadrocirosu
Artan kalite
İyi eğitimli, etkin çalışanlarla yapılan işler
genellikle kaliteli işler olarak değerlendirilir
ve başarılı olur. Eğitimli bir çalışan
olarak, size değer verildiğini hissedersiniz
ve işvereniniz size saygı gösterdiğinde sizin
saygınızıdakazanır.
Daha sıkı çalışırsınız, iş daha iyi ilerler ve
çalışmalargüveniçindetamamlanır.
Sonuçta kendinizi hem mesleki hem fiziksel
açıdan çok daha güvende hissedersiniz.
Sadece şu sonuçları bir değerlendirin:
Yüksekmoral
Dahaazduygusal stres
Dahaiyi ücret ve koşullar
Daha iyi bir gelecek
Nigel Copthorne,
İnşaat çalışanı
r
Sadece şu sonuçları bir değerlendirin:
Yanılıyorsunuz, Sağlık ve güvenlik








herkesi ilgilendirir. Hem sizin için
hem de çalıştığınız iş için büyük
artıları vardır.
Sağlıklı İşyeri Girişimi’ni gerceğe
dönüştürmek: Nasıl yapacağınızı
göstereceğiz!
DAHA İYİ BİR İŞ İÇİN
HEP BİRLİKTE
“Güvenliği sağlamanın maliyetli
olduğunu söyleyenlere verilecek bir
cevabımvar; güvenliğin olmaması çok
dahapahalıyapatlar.”
“İnşaat alanına girdiğimde patronum
hemen koruyucu kaskımı takmamı
hatırlatıyor ve aslında bu şekilde
bana önem verdiğini de hatırlatmış
oluyor.”
Avrupa Birliği’ndeki birçok küçük işletme,
sağlık ve güvenlik konularını işyerinin kalbi
olarak ele almanın işverenlerin ve
çalışanların hem kendileri hem de müşteriler
için daha iyi sonuçlar elde etmelerine
yardımcı olduğunu fark etmiştir.
Sağlıklı bir işyerine sahip olmak, başarılı bir
şirketin kalite yönetimi gündeminin
esaslarından biridir.
İnsana adanmış bir anlayış: İşyerindeki
durum kalite, fiyat, süre açısından daha iyi
hizmet memnun müşteriler, daha yüksek
[INTRODUCTION]:
Paul Lampit,
Sigorta HizmetleriMüdürü
TaylorWoodrowPlc
karlılık daha mutlu, daha sağlıklı, daha
üretkençalışanlar,
Çalışanlar içindahaiyi ücret ve koşullar.
ref:Mükemmeli inşaetmek
SAĞLIKVE GÜVENLİK ALANINDAKİ
HAKLARINIZ
NE OLURSA OLSUN, İŞYERİNDE
MEYDANA GELEN KAZAVE
SAKATLIKLARI ÖNLEMEK
İŞEKOYULMAK

http://www.constructingexcellence.org.uk

Avrupa Birliği’ndeki tüm ülkelerde
işyerindeki güvenlik ve emniyet kalitesini
yükseltmek için çalışanın sağlığını ve
güvenliğini korumaya yönelik düzenlemeleri
belirleyen bir mevzuat vardır. Bu
kanunlar, işverenler ve çalışanlar için asgari
yükümlülükleri belirleyen ve risk bulunan
her türlü etkinlik ve sektörü ve her tür riskin
önlenmesini içine alanAvrupaDirektifleri’ni
(AB kanunları) temel almaktadır.
Yürürlükteki bu mevzuat, çalışanları meslek
hastalıklarından ve iş kazalarından
korumayı ve mesleki tehlikeleri önlemeyi
amaçlamaktadır.
Sonuç olarak, AB’deki her işveren, işyerinde
çalışanların sağlığından ve güvenliğinden
sorumludur ve bunun yanında
yeterli kaynağı elinde bulundurmak, risk
değerlendirmesi yapmak, çalışanlarını
bilgilendirmek ve eğitmek ve çalışanlarına
danışmak gibi tedbirleri almakla
yükümlüdür.
Ayrıca yine kanunlara göre, AB’deki tüm
çalışanlar (ister kadrolu çalışan, ister aracı
olarak çalışan ve taşeronluk yapanlar
olsun); sağlık ve güvenliklerini tehdit eden
risklerin kontrol edildiği ortamlarda
çalışma, bir sendikaya üye olarak sendika
tarafından temsil edilme ve işverenleriyle
işbirliği yaparak sağlık ve güvenliklerini
koruma hakkına sahiptir.
Bir işverenin yönetim yaklaşımını oluştururken
iş sağlığı ve güvenliğini bu yönetim
yaklaşımının bir parçası haline getirmesi
gerekliliğinin sebebi aslındaortadadır.
Ortada bunun sebeplerini açıklayan bir
mevzuat olmasa bile, yaklaşımın bu şekilde
oluşturulması mant ıkl ıdı r, çünkü
üretkenlik, kalite ve işyerinde güvenlik
birbiriyle temelde ilişkili konulardır.
Büyük, orta ölçekli, ya da mikro düzeyde her
işletmenin en nihai hedefi, sakatlık ve
hastalıklarınönlenmesiolmalıdır.
İş veren olarak kimsenin incinmesini
istemediğinizi belirtmeye zaten gerek yok,
ancak bunun da ötesinde, bir sağlık ve
güvenlik stratejisi benimsemeniz için son
derece iyi bir sebebiniz daha var: Kazalar ve
hastalıklar pahalıya mal olur !
Sadece şu gerçekleri bir düşünün:
Siz ve çalışanlarınız üretken zamanınızın
büyük bir bölümünükaybedersiniz; yani söz
konusu olan sadece sakatlanan ya da
hastalanan kişi değildir.
İşleyen bir süreç yavaşladığında yine
üretim zamanından yitirirsiniz ve
üretimi yeniden işler hale getirmek de
zamanalır.
Eğer ekipmanlara ya da binaya bir zarar
gelmişse, bunların tamiri maliyetli
olabilir.
Sakatlanan kişinin yerine yeni birini işe
almanız gerekebilir ve bu yeni çalışanın
eğitimi zaman alır.
Sakatlanan çalışanınızın maaşını
ödemeye devam edersiniz, ayrıca buna
birde tazminat tutarı eklenir.
Kaza ve hastalıklar diğer çalışanlarınızın
moralini bozarak üretkenliklerinin
azalmasına sebep olabilir.
Ayrıca meydana gelen kazayla ilgili
evrak işleriyle uğraşmak için de zaman
harcamanız gerekir.
Şirketinizin, işyerindeki sağlık ve güvenlik
sorunlarına karşı doğru müdahaleleri
yapabilmesini sağlamak için doğru
kaynaklara ve yeterliliklere sahip
olmalısınız. İlk olarak, bir işveren olarak
yasal yükümlülüklerinizin neler olduğunu
belirleyin. Eğer şirketinizde birden fazla
insan istihdam ediliyorsa çalışanlar
arasından bir sorumlu tayin etmeyi ya da
dışarıdan hizmet veya danışmanlık desteği
almayı düşünebilirsiniz.
İhtiyacınız olan destek, hizmet vermekte
olduğunuz sektöre, risklerin doğasına,
işletmenizin büyüklüğüne ve ulusal
yönetmeliklerinizde belirtilen koşullara
bağlıdır. Uygulamaya bakacak olursak,
bunlar, risk değerlendirme sürecinin
olmazsa olmazlarıdır: Hatalı ya da yetersiz
güvenlik prosedürleri ve ekipmanları, kötü
havalandırma koşulları, bildirilmeyen işyeri
[VAKAİNCELEME1]
[VAKAİNCELEME2]
Fırının karıştırma bölümünde çalışanların
her saatte bir 25 kg’lik çuvalı açıp
yukarı kaldırarak bir oluktan içeri boşa tmaları
gerekiyordu. Palet üzerindeki çuval
seviyesi azaldıkça daha fazla eğilmek ve
çuvalları daha yükseğe kaldırmak zorunda
kalıyorlardı ve buda sırt sakatlıklarıyla
sonuçlanıyordu.
Vakumlu torba kaldıracının kullanılmaya
başlanmasıyla birlikte bu iş için gerek
duyulan fiziksel ihtiyaç ortadan kalktı ve
sonuç olarak verimliliğin artmasının
yanında çalışanların moral düzeyi
yükseldi ve fiziksel gerginlik ve
incinmelerin sayısındaazalmagörüldü.
Bir fırındaki üretim hattına teneke
kapakların yerleştirilmesi ve yeniden
üretim hattından alınması işlemi bazı
sorunl a r yaratmaktaydı ; çünkü
çalışanların kapakları alarak bu işlemi
gerçekleştirebilmeleri için eğilmeleri ve
dönmeleri gerekiyordu. Kapakları üretim
hattına koymak ve üretim hattından
almak için iki makinenin sisteme
yerleştirilmesi 45,000€Avro’yamaloldu.
Sonuç olarak gürültüden kaynaklanan
sıkıntılar ve kas rahatsızlıkları büyük
ölçüde azaltılmış oldu ve böylece üretim
hattındaki dar boğazlar ortadan kaldırıldı.
Yıllık işletim giderlerinde tahmini olarak
80,000Avro’luk bir tasarruf sağlandı.
l






55
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
kusurları, belki sizin bile farkında
olmadığınız tehlikeli uygulamalar. Yapılan
işle en yakın ilişki içinde olanlar çalışanlarınızdır:
Neyin ters gidebileceğini onlar
bilirler bu nedenle de risklerle ilgili ne
yapılması gerektiği konusunda en iyi fikir
verecek olanlar da onlardır.
Ancak, tabii ki sağlık ve güvenlikle ilişkili
olabilecek diğer lojistik süreçleri de göz
ardı etmemelisiniz.
Müteahhit seçimi Ekipman, ürün, vb.
satın alma politikanız,
Güvenlik eğitiminin genel eğitim
politikanıza dahil edilmesi,
Gözetmen ve ustalarınızın risk önleme
yaklaşımını tüm aktivitelere entegre
etmesi.
Bir işletmenin en önemli varlığı sahip
olduğu işgücüdür, tabii bu işgücü işini
düzgün, dikkatli, etkin ve verimli bir şekilde
yapıyorsa. Çalışanlarınızı, ev müteahhitlerinizi
yapacakları iş konusunda bilgilendirmenin
gereği açıktır, ancak bunun
yanında onlara karşılaşabilecekleri risk ve
tehlikeleri anlatmak ve onları bu tehlike ve
risklerden korumak can sıkıcı bir görev gibi
görünebilir. Yine de, çalışanların yaptıkları
iş konusunda uygun eğitimi almaları ve
risklerden korunmalarını sağlamak işverenin
önemli bir görevidir.
Bir işveren, çalışanlarını, sağlık ve güvenliklerini
tehdit edebilecek riskler, bu risklere
karşı alınması gereken önleyici tedbirler,
gerek duyulan ilk yardım tedbirleri ve
bunların yanında, ciddi ve bir anda ortaya
çıkan tehlikelerin söz konusu olduğu
durumlarda izlenmesi gereken bina boşaltma
prosedürleri konusunda bilgilendirmelidir.
Verilen eğitim, işin güvenli bir biçimde
yapılmasına ve yasalara uymanıza yardımcı
olmaktan çok daha fazlasını sağlar başarılı
bir iş performansına katkıda bulunur.
İşyerinde etkin bir iletişim ağı oluşturmak
ve işgücünün gerekli eğitimleri almasını
sağlamak, başarılı işletmelerin kalite
yönetim sistemlerinin anahtar bileşenleridir.
Eğitimli çalışanlar çok daha verimli
bir biçimde çalışabilir ve işverenlerinin
kendilerine değer verdiğini ve saygı
duyduğunu bilirler. İlk işe alınma döneminde,
yapılan işte ya da çalışma biçiminde bir
değişiklik olması durumunda ve işyerinde
yeni teknolojilerin kullanılmaya başlandığı
durumlarda eğitim verilmelidir. Verilen
eğitimler ve bilgiler risk değerlendirmesinin
sonuçlarına dayanmalıdır.
Eğitim aşağıdaki hususları dikkate
almalıdır:
Bazı görevler veya ciddi tehlike içeren
bazı alanlara giriş izni, sadece söz
konusu görev ya da durumla ilgili
deneyimi/eğitimi olan ve doğru
talimatlarla donatılmış çalışanlara
verilmelidir. Elektrik işleri ve bakım
aktiviteleri bu tür durumların tipik
örnekleri olarak düşünülebilir.
Verilen bilgi, talimat ve eğitimler
konuya/düzeye uygun ve anlaşılır
olmalıdır.
Örneğin, işgücünüzün arasında engelli
çalışanların bulunması halinde, iletmek
istediğiniz bilginin engelli çalışanlarınızın
ihtiyaçları doğrultusunda farklı formatlarda/
biçimlerde sunulmasının gerekebileceğinigözönündebulundurmalısınız.
İş verenin göz ardı etmemesi gereken diğer
bir konu da bazı kategorilerdeki çalışanların
diğer çalışanlara göre daha büyük kaza riski
altında olduğu ve alınacak tedbirlerin
planlaması yapılırken bunun da dikkate
alınması gerektiğidir. Aynı dili konuşmayan
ve güvenlik talimatlarını okuyamayan
yabancı uyruklu çalışanlar ya da verilen iş
konusunda beceri sahibi olmayan geçici
çalışanlar bu kategorilere örnek olarak
verilebilir.Bunun yanında genç çalışanlar ya
da işe yeni başlayanlar da, yeterli deneyime
sahip olmamaları nedeniyle, belirgin
olmayan hatta hiç beklenmeyen bir tehlike
Ö






nleme hiyerarşisini benimsemiş
olan risk değerlendirmesi
prensiplerini takip edin












Risklerdenkaçının.
Kaçınamadığınız riskleri değerlendirin.
Riskle kaynağında mücadele edin,
örneğin eğer bir makine fazla gürültülü
çalışıyorsa odayı ses geçirmeyecek
şekilde izole etmeden önce makineye
müdahale edin.
Yapılan işi bireylere göre ayarlayın,
örneğin çalışma yüzeyindeki yüksekliklerin
ayarlanabilir olmasını sağlayın,
çalışma metodlarıyla ilgili seçenekler
sunun, monoton ya da hızlı tempolu
çalışmaları önleyin.
Teknik gelişmelere ve diğer değişikliklere
uyum sağlayın, örneğin yeni
motorlu döner testereler eskisine göre
daha iyi korumalıdır.
Tehlikeli malzemeleri tehlikeli olmayan
ya da en azından daha az tehlikeli olan
malzemelerle değiştirin, örneğin
boyama için zararlı solventler içermeyen
malzemeler kullanın.
Üretim, iş organizasyonu, çalışma
koşulları, çalışanlarla yönetim arasındaki
diyalog ve çalışma ortamıyla ilgili
faktörlerin etkilerini de içine alan bir
önleme politikası geliştirin.
Sadece çalışanları bireysel olarak
koruyan değil tüm çalışanları koruyan
tedbirlere öncelik tanıyın: Örneğin
çalışanlara kulak koruyucu donanımlar
dağıtmak yerine gürültüye neden olan
donanımı kaldırın, düşmeyi engelleyecek
emniyet kayışı kullanmak yerine
etkili bir koruyucu tırabzan teminedin.
Çalışanlarınıza doğru talimat verin.
Bu tedbirlerin gerçekten uygulanıp
uygulanmadığını ve etkili olup olmadıklarını
kontrol edin.
Değerlendirmenizi düzenli aralıklarla
gözden geçirin.
Ve sürekli olarak koruma düzeyini
iyileştirmenin yollarını arayın.
Risk değerlendirilmesinin nasıl yürütülmesi
gerektiği ile ilgili pratik bilgilere
Sağlıklı İşyeri Girişimi’nin web sitesinden
ulaşabilirsiniz:

http://hwi.osha.europa.eu

ÇALIŞANLARINIZA ÖNCELİK VERMEK
56
Sağlık ve Güvenlik Herkesi İlgilendirir
teşkil ederler ve sonuç olarak gözetime
ihtiyaç duyarlar: Aslında bu kategorilerde
bulunanların yaralanma kayıtlarının oranı
daha yaşlı ya da daha deneyimli
çalışanlarınkine göre oldukça yüksektir.
Diğer taraftan, belirli bir yaşın üzerindeki
çalışanlar da gerekli olan fiziksel
performansı sağlayamayabilir. Sağlık ve
güvenlik tedbirleri, yapılan işi çalışanların
güvenli bir biçimde çalışmalarını
sağlayacak biçimde uyarlayarak çalışanları
korumayı hedeflemelidir, onları saf dışı
bırakmayı değil– çünkü herhangi bir
çalışanın yapılan işin dışında bırakılması
ayrımcılık olarak değerlendirilebilir.
Çalışanlarıyla ilgilenen işveren akıllı bir
işverendir. Çalışanlarınızın görevlerini
yerine getirirken karşı karşıya kaldıkları
risklerle ilgili olarak etkili bir sağlık gözetimi
yürütülmesini sağlayın. Sağlık gözetimi,
çalışanlarınızın belirli aralıklarla sizi sağlık
durumları konusunda bilgilendirmesinden
ibaret de olabilir, ya da düzenli aralıklarla
nitelikli bir sağlık uzmanı tarafından sağlık
değerlendirmesine ya da hatta uygun
yeterlilikteki bir doktor tarafından sağlık
muayenesine tabi tutulmalarını da
içerebilir.
İş vereniniz son zamanlarda/ şimdiye
kadar hiç risk değerlendirmesi yaptımı?
Maruz kaldığınız tehlikeleri ve
bunlardan ne şekilde etkilenebileceğinizi
doğru bir şekilde anlamanıza
yardım edecek düzeyde yeterli bilgi ve
eğitim aldınızmı?
Kendi güvenliğinizi ve başkalarının
güvenliğini korumak için ne yapmanız
gerektiğini bilmeksizce yeterli mi?
Yolunda gitmeyen birşeyler olduğunda
fark edebiliyor musunuz ve sorunları
kime bildirmeniz gerektiğini biliyor
musunuz?
En güncel ilk yardım ve acil durum
prosedürleri konusundabilginiz varmı?
İş vereniniz, size hakkınız olan sağlık
kontrolü hizmetlerinden faydalanma
olanağı sunuyor mu?
Her işyerinde yazılı bilgi ve kolayca
anlaşılabilentalimatlarbulunuyormu?
İş yerinizde kullanılan donanımların
imalatçıları tarafından sağlanan el
kitaplarında bulunan güvenlik bilgisi
çalışanlarınızın günlük rutinlerinde
kullanabilmeleri için açık, kolay
okunabilir hale getirilerek çalışanlarınıza
sunuldumu?
Risk değerlendirilmesi yapıldımı ve elde
edilen bulgular çalışanlarla paylaşıldı
mı?
Çalışanların potansiyel sağlık ve
güvenlik sorunlarıyla ilgili görüşleri
düzenliolarak alınıyormu?
İş yerinde mevcut olan tehlikeler ve
kendilerini ve meslektaşlarını korumak
için almaları gereken tedbirlerle ilgili
tüm bilgi, talimatlar çalışanlarınıza
iletiliyor ve bu konularda eğitimler
veriliyormu?

Sunulan tüm kontrol tedbirleri tam ve
uygun biçimde nasıl kullanılmalıdır?
Tüm çalışanlarınız aşağıdaki konuları
biliyor mu:
Çalışanların ve temsilcilerinin, sağlık ve
güvenlik çalışmalarına aktif olarak
katılma hakkı vardır. Risklerin önlenmesine
yönelik iyi uygulama örnekleriyle
yapılan çalışmalar, işgücünün görüşüne
başvurulması ve işgücünün kendi bilgi
birikimi ve deneyimlerini kullanarak aktif
k at ı l ımı n ın en öneml i b a ş a r ı
faktörlerinden biri olduğunu göstermektedir.
Bu nedenle çalışanların bu
sürece dahil edilmesi yasal biryükümlülük
olmanın yanındamantıklı bir yaklaşımdır.
Sağlık vegüvenlikle ilgiliolarak, işveren:
Çalışanların/ve/veya temsilcilerinin
katılımını sağlamak için onların
görüşlerini almalıdır.
Çalışanlara ve/veya temsilcilerine risk
değerlendirmesinin sonuçları hakkında
bilgi vermelidir.
Çalışanları ve/veya temsilcilerini
önleyici tedbirlerin oluşturulması
sürecine dahiletmelidir.
Çalışanların ve/veya temsilcilerinin
i ş verenden uygun tedbirlerin
alınmasını talep etme ve bu konuda
önerilerde bulunma hakkına saygı
duymalıdır.
Risk değerlendirmesi için gerekli olan
bilgilere ve kaza raporlarına erişmelerine
izin vermeli, çalışanlarına ücret kesintisi
olmaksızın izin vermeli ve işlerini
yapabilmeleri için gerekli olan araçları
teminetmelidir.
İş verenin çalışanlarının görüşüne
başvurmak zorunda olduğu konular
arasında; önleyici tedbirler, acil durum
prosedürleri ve sağlık ve güvenlik eğitimi
debulunmaktadır.
Tüm ayrıntılar ulusal mevzuatta belirtilmiştir
ve buna göre şirketteki çalışan
sayısına bağlı olarak bir güvenlik
komitesinin kurulmasıdagerekebilir.




Çalışanlar içinkontrol listesi
İş verenler içinkontrol listesi












[VAKAİNCELEME3]
Elektrikli sargı tabancaları kullanarak,
sabit yükseklikteki bir masanın üzerinde
telefon santralleri monte eden operatörlerin
yedi yıllık bir süre içerisinde çok
fazla hastalık izni kullandığı ve bu
işletmedeki işgücü cirosunun da yine çok
yüksekolduğukaydedilmişti.
Çalışma düzeninin yeniden tasarlanması
ve çalışma bölmelerinin daha elverişli
vücut pozisyonlarına olanak tanıması
sonucunda yıllık çalışan cirosu %75 ve
hastalık izni sayısı da %92 oranında
azaltıldı.
Yapılan bu değişiklik sonucunda şirketin
tasarruflarının maliyetlerini ona bir
oranında geçtiği tahmin edilmektedir.
BİLİNÇDÜZEYİNİZİÖLÇÜN
57
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi





















İş
Kendilerine verilen makine, araç, gereç,
ekipman ve maddeleri doğru şekilde
kullanmak;
Kendilerine verilen kişisel koruyucu
donanımları doğru şekilde kullanmak ve
kullandıktan sonra bu donanımların
muhafaza edileceği yere doğru şekilde
yerleştirmek;
Makine ve araçlara yerleştirilen güvenlik
aksamlarını yerinden çıkarmamak ve
bunları doğru şekildekullanmak;
İşle ilgili herhangi tehlikeli bir durum
meydana geldiğinde ya da korumaya
yönelik düzenlemelerde bir hata ya da
eksiklik olması durumunda sizi ya da
sorumlu kişiyi bilgilendirmek;
Çalışma ortamının ve çalışma koşullarının
tamamen güvenli olmasını ve hiçbir
risk barındırmamasını sağlamak için,
sağlık ve güvenlik yönetmeliklerinin
öngördüğü tüm görevlerde sizinle, yani
işverenleriyle, işbirliği yapmak zorundadır.
Çalışanlarınızı motive etmek ve
güvenliklerine gereken ciddiyetle
yaklaşmalarını sağlamak ve süreci kendi
adınıza kolaylaştırabilmek için izleyebileceğiniz
çeşitli yollardabulunmaktadır;
Güvenlik kavramınızı işyeri kültürünüzün
ve geleneklerinizin bir parcası
haline getirin;
Açık ve anlaşılır güvenlik standartları ve
tedbirleri belirleyin;
Çalışanlarınızı, potansiyel gelişmeleri
konusunda teşvik edin (çesitli teşvikler
önerin: Öneri programları, yarışmalar
düzenleyin.);
Düdük çalanı (bilgi vereni) cezalandırmayın,
ödüllendirin;
Size bildirilen endişeler ve öneriler
konusunda çabuk harekete geçin,
çalışanlarınızı bilgilendirmeyi ihmal
etmeyin;
Bilinç artıranbir atmosfer yaratın:
İşyerine güvenlik posterleri asın ve
güvenlik broşürleri yerleştirin.
Çalışanlarınızı hakları ve sorumlulukları
konusunda bilgilendirin.
Konuk konuşmacılar davet edin.
İşyerinde güvenlikle ilgili eğitim
programları başlatın.




Kontrol tedbirleriyle ilgili bir sorunla ya
da hatayla karsılaşmaları halinde bunu
kime bildirmeleri gerekir?
Bir kaza ya da acil durum olması halindene
yapmaları gerekir?
Yolunda gitmeyen birşey olduğunda,
“ramak kaldı” durumlarını çalışanlarınızlapaylaşın.
Yetkili makamlar için ve ulusal yasalar
ve/veya uygulamalar uyarınca,
çalışanlarınızın maruz kaldığı iş kazaları
ile ilgili rapor hazırlayın.
Bir kaza soruşturması yürütmesi için
dışarıdan bir danışmanla çalışmayı
düşünebilirsiniz. Kazanın ya da “ramak
kaldı” durumlarının neden meydana
geldiğini ve bunun tekrarlanmaması için
neler yapılması gerektiğini anlamaya
çalışmalısınız.
Kaza sıklığı ve şiddeti: Kazaların sıklıkla
meydana geldiği işler ya da kazalarınçok
sık meydana gelmediği ancak kaza
olması durumunda sakat bırakacak
sonuçların ortaya çıktığı işler.
Ciddi sakatlık ya da hastalık potansiyeli:
meydana gelen bir kaza, tehlikeli bir
durum ya da tehlikeli bir maddeye
maruziyetin ciddi sonuçlar doğurduğu
durumlar.
Modifiye edilmiş işler: İş prosedürlerinde
yapılan değişikliklerle ilgili yeni
tehlikeler ortaya çıkabilir.
Sık olmayan aralıklarla gerçekleştirilen
işler: Çalışanlar, rutin olmayan işleri
yaparkendahabüyüktehlike altındadır.
yerindeki sağlık ve güvenlik durumunu
düzenli olarak izleyin: Kullanabileceğiniz
yöntemler; işyeri
tartışmaları, anketler, teftişler, kaza
kayıtlarınınanalizi, çalışan anketleri.
Zehirli madde ve karmaşık makine ve
donanımların kullanımı ile yine benzer
şekilde sorun teşkil edebilecek olan
herhangi bir inşaat ya da yeniden
düzenleme işi söz konusu ise bunları
izleyin.
Tüm ilgili verileri analiz edin: Materyal
Güvenlik Veri Belgeleri, kaza ve hastalık
kayıtları, maruziyet izleme kayıtları ve
sakatlık, hastalık, sıkıntı ve şikayetlerle
ilgilitümkayıtlar.
Tüm çalışma alanlarını düzenli olarak
denetleyin, sadece büyük risk altında
olanları değil!
Sağlık ve güvenliği sağlama sorumluluğu
öncelikle sizde, yani işverendedir ama
çalışanlarında buradaönemli bir rolüvardır.
Çalışanlarınız sizin verdiğiniz eğitim ve
talimatları dikkatle takip etmeli ve
kendilerinin ve bunun yanında çalışma
arkadaşlarının sağlık ve güvenliğini
korumalıdır.
Çalışanlarınız:
1) Kazalarınve vakalarınkaydınıtutun



2) Potansiyel ‘sorunlu noktaları’
bulmaya çalışın.
3) Sağlık ve güvenlik konularını
standard uygulamalarınızın bir
parçası haline getirin.
4) Çalışanlarıdasürecedahiledin
[VAKAİNCELEME4]
Bir sekreter,VDU’su, sandalyesi ve çalışma
masasının yanlış yerleştirilmesinden
dolayı ensesinde ve sağ el bileğinde
meydana gelen ağrılar nedeniyle üç ay
rapor aldı. Sekreterin çalışırken gözlemlenmesinin
ardından çalışma masası ve
oturduğu yerin pozisyonu yeniden
ayarlandı (bu işlemin maliyeti 600 Avro
oldu). Bu yeni oturma pozisyonu
sekreterin bacaklarını uzatmasına ve
eğilebilmesine de imkan tanıyordu.
Çalışanın ensesindeki ve kolundaki
şikayetler ortadan kayboldu ve daha fazla
izin almasına gerek kalmadı. Buolayda da
geçici eleman çalıştırma maliyeti ve
bununla bir ikte gelen verim kaybı
konusundatasarruf sağlandı.
l
UYGULAMAYAYÖNELİKÖNERİLER
58
Sağlık ve Güvenlik Herkesi İlgilendirir












Kendi bölgenizdeki ya da sanayi
kolunuzdaki diğer işyeri sorunlarını
daçalışanlarınızlapaylaşın.
Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin
çalışanların sağlığı ve güvenliği
üzerinde oluşturduğu riskleri değerlendirme
sürecini ifade etmektedir.
İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili birçok Avrupa
Birliği Direktifi risklerin değerlendirilmesini
öngörmektedir, ancak risk
değerlendirmesiyle ilgili yasal bir yükümlülük
olmasa bile böyle bir değerlendirmenin
yapılması bir uy ulama örneğidir,
çünkü bu sayede çalışanların sağlıklarını
korumaya yönelik bazı tedbirler alınabilmektedir.
Kazaların önlenme süreci;
potansiyel risklerin azaltılması ve hatta
eğer mümkünse tümüyle ortadan kaldırılması
ile başlamaktadır. Daha sonra toplu
tedbirlerin uygulanması ve son aşamada da
kişisel koruyucu çözümlerin sunulması yer
almaktadır.Tehlikeleri tespit eden ve riskleri
değerlendireren işveren, ya da işin kontrolünüelindebulundurankişi:
lgili yasal yükümlülükleri de göz
önünde bulundurarak, gerekli koruyucu
tedbirlerin alınmasıyla ilgili karar
verebilmeli;
Alınan tedbirlerin yerinde ve yeterli olup
olmadığını kontrol edebilmeli;
Daha ileri düzeyde tedbir alınmasını
gerektiren durumlara öncelik verebilmeli;
alışanların sağlığını ve güvenliğini
ilgilendiren bir karar verildiği konusunda
bilgi verebilmeli (örn. çalışanlara ya
dadüzenleyicikurumlara);
alışanların korunma düzeyinde bir
iyileşme sağlanıp sağlanmadığını
kontrol edebilmelidir.
Risk değerlendirmesi tehlikeleri, riskleri ve
bunların teşkil ettiği potansiyel zararı
birbiriyle eşleştirebilmelidir. Örneğin,
büyük bir kimyasal madde fabrikası, çok
teknik bir değerlendirme sistemine ihtiyaç
duyarken, düşük riskli aktiviteler gerçekleştiren
küçük bir işletme basit bir sistemle
ihtiyaçlarını karşılayabilecektir.
Tehlikeleribelirlemeli;
Bu tehlikeler nedeniyle potansiyel
olarak risk altında bulunan çalışanları
belirlemeli;
Söz konusu risklerle ilgili tahminlerde
bulunmalı;
Bu risklerin ortadan kaldırılıp kaldırılamayacağını
değerlendirmeli, ve eğer
riskler giderilemiyorsa;
Bu risklerin önlenmesi ya da azaltılması
için gerekli olan ek tedbirlerle (eğer
varsa) ilgili bir karar vermelidir.
Risk değerlendirmesi nedir?
Risk değerlendirmesinin amacı nedir?
Riskdeğerlendirmesi
Riskdeğerlendirmesi:
Risk Değerlendirmesinin Adımları
iyi g
İ
Ç
Ç
RİSK DEĞERLENDİRMESİ ÖNLEYİCİ
YAKLAŞIMIN ÇOK ÖNEMLİ BİR PARÇASI
RİSK DEĞERLENDİRMESİNE AŞAMALI
YAKLAŞIM







S
İş
Ç
1. Tehlikeleribelirlemek
Örneğin:
2. Mevcut risklerden kimlerin, ne
şekilde zarar görebileceğini
düşünün
3. Riskleri değerlendirin ve ne yapılması
gerektiğinekararverin.
4.Hareketegeçin.
5.Bulgularıgözdengeçirin
Yapılan işi ve yapılan iş sırasında kullanılan
ve sonucunda üretilen materyalleri,
ekipmanı ve kimyasalları düşünün.
Bunlardanhangileri zararlıolabilir?
Ağır kaldırmak sırt incinmelerine sebep
olabilir.
Gürültülü bir ortamda çalışmak sağırlığa
yol açabilir.
Duygusal tacizde bulunan bir yöneticiyle
baskı altındaki bir ofiste çalışmak iş
kaynaklı stresenedenolabilir.
Gerekli eğitimi almadan tehlikeli bir
makineyi işletmek çeşitli riskler
doğurabilir.
İş vereninizin işyerindeki sorunlarla ilgili
olarak sizi bilgilendirmesi konusunda ısrarcı
olun.
Zarar görebilecek herkesi düşünün. Sadece
çalışanlar değil, taşeronlar, bağımsız
çalışanlar ve kamu üyeleri de göz önünde
bulundur lmalıdır.
Birinin zarar görme olasılığı var mı? Eğer
birisinin yaralanmaihtimali varsa:
öz konusu tehlike tümüyle ortadan
kaldırılabilir mi?
Risk kontrol altınaalınabilir mi?
gücünün tamamını koruyabilmek
amacıyla koruyucu tedbirler almak
mümkünmü?
alışanları, toplu önleyici tedbirlerle
yeterli ölçüde kontrol altına alınamayan
bir riskten korumak için kişisel
koruyucu donanımlar kullanmaya gerek
varmı?
Risk değerlendirmenizi tamamladıktan
sonra öncelik sırasına göre atılması gereken
adımları listeleyin, harekete geçin ve
çalışanları ve çalışan temsilcilerini de sürece
dahil edin. Çalışanları etkileyecek olan bu
risklerin azaltılmasına yönelik atılacak
adımlar günlük çalışma sürecinin de bir
parçası olmalı. Çalışanlarınızla ve çalışan
temsilcileriyle konuşun. Onların da risk
değerlendirme sürecine dahil olmasını
sağlayın ve onlara riskleri azaltmak için
neler yaptığınızıanlatın.
Çalışma biçimlerindeki ve ekipman ve
kimyasalların özellikleri ile ilgili değişiklikleri
değerlendirin. Önemli bir değişiklik
olduğunda kontrol altına alınması gereken
yeni tehlikelerin ortaya çıkıp çıkmadığını
kontrol edin.
Tehlikelerin belirlenmesi; yolunda
gitmeyen ne olabilir?
u

59
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi







Ç
Ç







Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği
Ajansı’nın Girişimidir
[Logolar EU-OSH-HWI]
alışanlar, taşeronlar ya da genel olarak
halktan kimlere zarar gelebileceği ve bu
zararın ciddiyetinin derecesi konusundabir
karara varılması,
Söz konusu riskin gerçekleşme olasılığınınbelirlenmesi,
Bu risklerin nasıl ortadan kaldırılacağı
ya da azaltılacağına karar verilmesi;
çalışma tesisleri, çalışma yöntemleri,
ekipmanlar ya da verilen eğitimler
geliştirilebilir mi?
Riskin büyüklüğü, etkilenecek kişi sayısı
vb. faktörleri göz önünde bulundurarak
yapılacak eylemlerle ilgili önceliklerin
belirlenmesi,
Kontrol tedbirlerinin uygulanması,
Kontrol tedbirlerinin işe yarayıp yaramadığınınkontrol
edilmesi,
alışanların görüşlerinin de sürece
dahil edilmesi ve risk değerlendirmesinin
sonuçlarıyla ilgili çalışanlara
bilgi verilmesi.
Eğer tespit etmiş olduğunuz riskler
önemsizse, risk değerlendirmeniz
tamamlanmış demektir.
Eğer mevcut riskler belli bir standarda
göre kontrol altına alınmışsa, korumayı
sağlamak için mümkünse bu standartları
geliştirmeye çalışın. Değerlendirmeyi
tamamlamanızla birlikte önleme
stratejisinin de işler durumda olduğundaneminolun.
Eğer riskler halihazırda kontrol
altındaysa ancak bu kontrol sistemi
yanlış kullanımlara ve hatalara açık bir
sistemse o zaman koruyucu sistemleri
geliştirmek herhangi bir hata olması
durumunda izlenmesi gereken acil
durum prosedürlerini belirlemek için
harekete geçin.
Eğer bazı olası riskler söz konusuysa
ancak bu risklerin herhangi bir hastalık
ya da sakatlığa yol açacağına ilişkin
herhangi bir kanıt yoksa o zaman
mevcut tedbirleri iyi uygulama standartlarıyla
karşılaştırın ve bu tedbirlerin
nasılgeliştirilebileceğini düşünün.
Eğer riskler sizin belirlediğiniz
tedbirlerle olmasa da bir şekilde kontrol
altındaysa o zaman potansiyel riskleri
karşılayabilmek için mevcut kontrol
tedbirlerinizi yeni durumlara göre
uyarlayın.
Eğer yüksek risk söz konusuysa ve
yeterince kontrol altına alınamıyorsa o
zaman çalışanların riske maruz
kalmalarını önlemek için gerekeni
yapın, hatta eğer gerekliyse iş sürecini
durdurun.
Eğer risklerin varlığına işaret eden bir
kanıt yoksa, daha ayrıntılı bilgi için
sürekli arayışta olun ve iyi iş sağlığı ve
güvenliği uygulamalarını harekete
geçirin.
Risk düzeyinize göre harekete
geçmek:
SAĞLIKLI İŞYERİGİRİŞİMİ
Dahaiyibir işyeri için;
Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı’
nın, çalışanların ve işverenlerin sağlık
ve güvenlikle ilgili nitelikli bilgiye
kolayca ulaşabilmelerini sağlamak
amacıyla geliştirdiği bir insiyatif olan
Sağlıklı İşyeri Girişimi, daha güvenli,
daha sağlıklı ve daha verimli
işyerlerinin yaratılması için gerekli
olantüm araçlarısunmaktadır.
VAKAİNCELEME5
Bir viski şişeleme fabrikasında çalışan
operatörler, bir viski markasının şişesinin
etrafına pirinç telden bir örgü geçirmeleri
için gerekli açıyı yakalamaya çalışırken
tekrar eden zorlayıcı hareketlerden
kaynaklanan sırt problemleri ve vücutlarının
üst uzuvlarının ciddi şekilde sakatlanması
tehlikesiyle karşı karşıya kalıyorlardı.
Tel örgünün yerleştirilmesinden sonra
telin bükülmesi işlemini gerçekleştirmek
için altı makine devreye sokuldu (toplam
maliyeti 40,000 Avro oldu.) Buradaki
operatörlerin başka görevlere yönlendirilmesiyle
üretkenlik arttı, %20 oranında
daha az tel örgü ziyan oldu, ve gürültü
düzeyi90dB(A)’dan80’e düşürüldü.
İşletmeye tahmini yıllık getirisi ise 60.000
Avro oldu.

http://hwi.osha.europa.eu




İş sağlığı ve güvenliği alanında en
güncel bilgilere ve desteğe ulaşabilmek
için yerel ticaret kuruluşları,
çalışan ve işveren grupları ve servis
sağlayıcılarının sitelerine bağlantılar,
Sağlık ve güvenlikle ilgili Hükümet
düzenlemeleri hakkındabilgi,
Benzer güçlüklerle diğer küçük
işletmelerin nasıl başa çıktığına
ilişkin bilgi ve basit ve etkili çözümler,
Mevzuat, teşvikler ve fonlarla ilgiliAB
bilgisineanındaerişim,
Pratik risk değerlendirme araçları.


Kaynak
ht tp: //osha.eu. int
DAHA AYRINTILI BİLGİ EDİNMEK İÇİN
NERELERE BAŞVURABİLİRSİNİZ
[ABBilgiMerkezleri,hükümetkuruluşları ve
STK'larıniletişim bilgileri]
Bilgi merkezleriyle ve kendi yerel sağlık
ve güvenlik kurumlarınızla temasa geçin
(Ayrıntılar aşağıdadır)

http://hwi.osha.europa.eu

60
Sağlık ve Güvenlik Herkesi İlgilendirir
Hatice Tülay ALPMAN, MBA, Endüstri Mühendisi
İSGGM
JAPONYA’DA
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ FAALİYETLERİ
SIFIR KAZA KAMPANYASI
ve TEHLİKE TAHMİN EĞİTİMİ (TTE)
makale
Sıfır Kaza Kampanyası Nedir?
“Hiçbir bireyin yeri doldurulamaz”
düşüncesinden yola çıkan bir harekettir.
Bu hareket; çalışan insanlar cephesinden
bireye değer verildiğini gösteren, tüm
kazalara dur diyerek sıfır kaza ve sıfır
hastalık nihai hedefine, herkesin katılımı
yoluyla çalışma sahasındaki sağlık ve
güvenlik ile ilgili problem ve tehlikeleri
tahmin edip çözümlendirerek ulaşılması
ve böylece başarılı, düzgün çalışma
ortamlarına kavuşulmasını hedeflemektedir.
Kampanya hareketi, işbirliği yapan
kuruluşlar ile bağlı kuruluşları da içerisine
alacak şekilde tam katılımlı olarak toplam
sıfır kaza ve sıfır hastalık amacına yönelik
gelişmelidir.
Dünya Sağlık Örgütü beratına göre
sağlık; hastalık halinin bulunup bulunmamasından
öte fiziksel, ruhsal ve sosyal
iyilik halidir.
Vücudunfiziksel sağlığı,
Ruhsağlığı,
Birey ile toplumarasındakiuyum.
Sıfır Kaza Kampanyası’nda, sağlık
problemi yalnızca fiziksel iyi olma hali
ötesinde, ruhsal problemler ve iş
sahasındaki insan ilişkilerine dayanan
problemler çerçevesinde düşünülür.
Sağlığa; iş sahasında pozitif tavır, işe olan
yaratıcı yaklaşım, özgüven ve başkalarına
toleranslı yaklaşım olarak daha geniş ve
derin bir perspektiftenbakılır.
Bu kampanya, insana saygı düşüncesine
odaklı basit bir ideolojik kampanya
değildir. Aynı zamanda uygulamalı bir
kampanyadır ve hangi metotların
kullanılacağı ve sahada bunların nasıl
uygulanacağını göz önünde bulundurur.
Etkili bir metot keşfedildiğinde uygulama
yaklaşımı manifesto haline gelir. Sıfır Kaza
Kampanyası fikir, metot ve uygulama
üçlüsünden oluşur. Eğer bunlardan bir teki
eksikse fonksiyon yerine getirilemeyecektir.
Sıfır kaza kampanyası’nda katılım
yelpazesini geniş tutmaktaki gerekçelerden
ilki, “problem veya tehlikeleri
öngörmek” noktasında operasyonlardan
ve işi ifa edenlerden doğru bilginin, iş
çevresi ve bilgi sisteminde hızlı bir şekilde
yönlendirilmesidir.
İkinci önemli neden; “problemlerin
gönüllük esasıyla çözülmesi”dir. Her bir
işçinin sıfır kaza hedefine ulaşmak üzere
gönüllü hareket etmesi gereklidir. Bilgi ve
beceriler eğitimler yoluyla kazanılsa da,
bu bilgi ve beceriye rağmen hiç bir şey
yapılmadığında, problemler orada var
olmaya devam eder. Herkesin kendi
gözlemini yapması, bir araya gelerek
tartışması ve problemlerin neler olduğu
konusunda bir farkındalık yaratması, iş
sahası seviyesinde bir ortak akıl ve hareket
sergilenmesi, gönüllü iş sahası faaliyetleri,
güvenlik ve sağlık tedbirlerini getirmede
ortak bir ruhla hareket edilmesi esastır.
Üçüncü neden ise“işçi farkındalığı”dır.
Çalışan insanlar günümüzde farkında
olarak veya olmayarak çeşitli vesilelerle
faaliyetlere katılım sağlamak isterler.
Amirlerinden iş emri almak, fakat bundan
da öte iş sahasındaki problemleri
Diğer bir ifadeyle, sağlık üç yönüyle
mevcuttur.
1)
2)
3)
5
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Japonya’da doğan “Sıfır Kaza” kavramı bazen “sıfır hasar” veya “sıfır kayıp” gibi farklı isimlendirilebilmektedir. Temelde aynı
amaca yönelik olarak gelişen bu kavramlar, ABD ve iş sağlığı ve güvenliği (İSG) konusuna önem veren çeşitli ülkelerde giderek
benimsenmekte ve gerek ülke gereksekurumbazında uygulamaları artarak yaygınlaşmaktadır.
Japonya’da büyük bir imalat yerinde yaşanan bir kazanınardından, üç çocuğu ilekalan bir anneye dönemin bakanı taziyelerinde; “Yazık,
10.000 çalışanınolduğu işyerinde sizin eşiniz hayatını kaybetmiş” diyerek olayı şanssızlıkolarak değerlendirmesinin ardından eşin; “Sizin için
10.000 kişiden biri olabilir ama benim bütün hayatımgitti” cevabındaki “10.000 insanda bir” ve “bütün bir hayat” vurguları kampanyanın
çıkış noktasınıoluşturmuştur.
Sıfır Kaza Kampanyası, işte bu kazanın hemen ardından 1973 yılında başlatılmıştır. Herkesi içine alan Sıfır Kaza Kampanyası’nda
zorunluluk yoktur ancak, gönüllülük esası vardır. Bugün için tüm Japonya’da yaygın olarak bu kapsamda faaliyetler sürdürülmektedir.
1961yılında yaşanan rekor iş kazasına bağlı ölümler ile karşılaştırıldığında2007yılındabusayı beşte bir düzeyine inmiştir.
Sıfır Kaza Kampanyası’nın beş
öğesi;





Bireyin yerinin doldurulamaz
olması,
Bu nedenle de iş sahasındaki
herkesin gönül birliği ile; güvenlik,
temizlik, ulaşım kolaylığı ve sağlık
konularına odaklanarak katılımı,
Her işçi için sağlık ve güvenliğinin
bir problem oluşturduğu ana fikri
ve bunu takip eden güvenlik ve
sağlık yönetimi faaliyetleri, TTE
(Tehlike Tahmin Eğitimi)
aktivitelerinin her gün yapılması
böylece alışkanlık haline gelmesi,
Arkadaş tavırlı işçilerle sıkı ilişki ve
gönüllü çabalarla canlı bir atmosfer
yakalamak,
Güvenlik, kalite ve üretimde sabit
ilerlemelerin kaydedilmesi.
6
Japonya’da Sıfır Kaza Kampanyası
düşünmek, diğerleriyle bunları tartışmak,
amaçları belirlemek ve problemleri
çözümlemek için yaratıcı bir şekilde
çalışmak isterler. Bir Japon özdeyişi “Üç
nasihatten bir akıl ortaya çıkar”a karşılık
gelen Türk özdeyişi, “Akıl akıldan
üstündür”ü anımsayarak, bir kişi iş
sahasını en iyi kendisinin bildiğine
inanırken diğerleriyle tartışmalardan
sonra, profesyonel anlamda kendi
yanlışlarının veya alışkanlıklarının da
farkına varacaktır. Bu da iş arkadaşlarının
birbirlerini daha farklı görmeleri ve saygı
duymalarına olanak sağlar. İzin verildiği
takdirde, amacın vazgeçilmez bir parçası
oldukları hissettirildiği takdirde, ortak
çabalara katılacak, faaliyetin mantığını
kavrayacak ve bu amaca yönelik hareket
edeceklerdir.
Bu üç gerekçe göstermektedir ki,
işletme yönetimi; iş ortamını çalışan
insanların taleplerindeki değişimleri
temel alan, gönüllü aktiviteleri destekleyen
ve katılımın dinamiğini üst düzeyde
kullanan, amaç odaklı bir tüzel kişiliğe
kavuşturulmalıdır.
İş sağlığı ve güvenliği, yönetim
açısından hem yasal hem de aynı
zamanda ahlaki bir sorumluluk olsa da, bu
sorumluluğu yerine getirmek için makine,
ekipman, iş standartları gibi güvenlik ve
sağlık öğeleri dışında, örneğin, standartların
sağlanması, devamı ve tam
anlamıyla uygulanması için güvenlik ve
sağlık eğitimleri ve kontrol rehberliği gibi
unsurları da sağlamalıdır. Bu yönetimsel
ve yukarıdan aşağıya güvenlik ve sağlık
yönetimine ilave olarak, ters yönde
gönüllü hareketleri teşvik ederek yalnızca
sağlık ve güvenlik açısından değil,
operasyonel prosedürlerin ve kalitenin
iyileştirilmesi gibi konularda da ilerleme
sağlanabilir.
Sıfır kaza kampanyası’nın en büyük
anlamı; katılım, yaratıcı ve başarılı bir
çalışma atmosferinin oluşturulduğu
çalışma ortamı ve insan ilişkileri ağını
hedeflemesinde yatmaktadır.
Sıfır Kaza Kampanyası’nda yavaş,
ancak adım adım herkesin kümülatif çaba
ve işbirliği içerisinde katılım sağlamasıyla
güvenlik ve sağlığın tesis edildiği bir süreç
söz konusudur. Başlama noktası, iş
sırasında hiçbir kazanın olmaması, kaza ve
hastalıkların sayısının sıfır olmasıdır.Bu da
günlük ve hiç durmadan devam eden
sağlık ve güvenliğe yönelik faaliyetlerle
mümkün olabilir. Bir kaza olduğunda
bunun tekrar yaşanmaması için incelemeler
yapılır ve gereken tedbirler alınır. Bu
tedbirler sürekli olarak alınır, devam
ettirilir. Böylece sıfır kaza/hastalık
prensibi referans alınarak sıfır figürü
daimahedefte kalır.
Sıfır Kaza Kampanyası’nın üç
temel direği;
1.
2.
3.
Üst yönetim tarafından yönetim
politikası,
Bölüm yöneticileri tarafından iş
sağlığı ve güvenliğinin tüm
yönleriyle çalışmalarda
uygulanması,
İş sahasında gönüllü faaliyetlerin
yoğunlaştırılmasıdır.
Düşünün ki, ölümle sonuçlanan bir kaza
var: A onuya dikkatle eğilmek
gerekir. Kaza durumunda nasıl davranıldığı
önemlidir. Hasar boyutuna
bakılmaksızın, ‘ramak’ kalalar da dahil
edilerek tüm kazaları aynı seviyede
düşünmek gerekir. Oysa ‘ramak’ kalalar
genellikle sadece işçi ve arkadaşları
arasındapaylaşılır.
Üst yönetim politikasını göstermenin
başlıca yollarından ilki; iş güvenliği ve
sağlığı personelinin lider özelliklerine
sahip, alt çalışanların güvenini kazanan
kişiler olması, sağlık ve güvenliğe yatırım
yapılması, üst yönetimin güvenlik sağlık
komitelerine katılım sağlamalarının yanı
sıra denetim yapmak, şirket içi veya dışı iş
sağlığı ve güvenliği konferanslarına
katılım sağlamak, İSG raporlarını günlük
takip etmek, bölüm şefleri ve kısım
şeflerini mevcut durum ve problemleri
sıkça rapor etmeleri için desteklemek ve
bukonulara yeterli zamanı ayırmaktır.
Sıfır Kaza Küçük Grup Faaliyetleri; sıfır
kazaya odaklanmış, insan hayatına saygı
ruhu taşıyan takım çalışmalarıdır. Bu
gruplar, şirket çapında oluşturulan sıfır
kaza ağının bir parçasıdır. İşyerindeki
kazalara karşı problemlere uzun vade ve
kısa vadede çözümler bulmak, sağlık ve
güvenlikle de kalmayıp çalışma ortamında
iyileştirmeler, kalite artırılması, maliyet
düşürülmesi ve enerjinin dönüşümü
gibi konuları da dahil eden faaliyetler iş
sahasındaki gönüllü aktiviteler olarak
başlayıp, bölüm yöneticilerine doğru bir
enerji aktarımı şeklinde olur.
Sıfır kaza küçük grupları, gelecekte
güvenlik ve sağlığı sağlamada önemli bir
rol oynayacaktır. Liderlik kavramını
kullanmak, çalışma saatlerinde günlük
toplantılar yapmak, tehlikeleri (problemler)
tahmin ederek, kısa vadede pratik
eylemlerle çözüme kavuşturmak zorunluluk
haline gelmiştir.
Geçmişte güvenliğe, üst kademede
yönetim tarafından karar verilen bir konu
olarak bakılırdı. Örneğin kanunlar, şirket
kuralları ve iş standartları vardı. Bunlar da
zaten birim amirleri tarafından bilinirdi.
Güvenlik de, bu kanun ve kuralları alt
kademeye itaat ve uygulatma biçiminde
olurdu. Bunu yapmanın yollarından biri de
eğitimlerdi. Ancak kusur ve güvensiz
hareketler, insanın doğasında olan
aldanma, unutkanlık gibi özelliklerden
kaynaklanmasından dolayı bu türden
kural, talimatlar ve eğitimler de çok
anlamlı olamamaktadır. Güvensiz hareketleri
önlemede atılacak ilk adım,
çalışanların içinde bulundukları durumla
ilgili farkındalıklarını artırmaktır. Tedbirlerin
alınmasındaki temel sebebin,
bunların ihtiyaç olması değil, durumun
tehlikeli olması ve önemli yaralanmalara
veya ölüme neden olabileceği gerçeği
olduğunun bilinmesi önemlidir. Gönüllü
faaliyetlerinin temelindeki anlayış budur.
Bu eylemlerin hareket noktası, bireysel
düzeyde, öz savunma ile bireyin vücudunu
korumak gibi basit algılanmamalıdır.
Bunlar; Tehlike Tahmin (TT) eylemleridir
ve küçük gruplar vasıtasıyla takım
düzeyinde katılım sağlamayı amaçlayan
Sıfır Kaza Kampanyası’nın bir parçasıdır.
İşçi, kural ve prosedür gereği değil, durumun
tehlikeli olduğunu ve dikkatsizliği
neticesinde zarar göreceğini kendisi
kavrayarak, birtakım adımlar atması
gerektiğini anlamalı, bunun sonucunda
gönüllü katılım sağlamalıdır.
TTE Japonca tehlike, tahmin ve eğitim
sözcükleri için kullanılan kısaltmadır.
TTE Eğitimi, tehlikeleri tahmin ederek
güvenlik ve sağlığı öngörmekle ilgili bir
eğitimdir.
İSG mevzuatında işverenlerin uyması
için2tip korumadanbahsedilir.
İşçiyi korumak için makine
donanımının korunması
Uygulama ile koruma (çalışma
kuralları, kılavuzlar, standartlar)
Ancak, çoğu işletmede, kanunlara iyi
uyum göstermelerine rağmen “0 Kaza”
mümkün olamamaktadır. Peki, niye? İşte
TTE, tehlikeleri tahmin ve öngörü
eğitiminin devreye girdiği nokta burasıdır:
İşçilerin tehlikeleri tanımlayıp, tedbirlerini
hayata geçirmeleri sağlanmalıdır. İnsan
hatası yanılsama, renk veya açı gibi
faktörlerle meydana gelebilir. Dikkatte bir
azalma ve dikkat kaybı sonucunda hata
ortaya çıkar. Dikkatin de yönü ve açısı
bulunmaktadır. Dikkat, 190 dereceye
kadar bir açıyı algılar. Ancak bu açının
küçük bir aralığında belirgindir. Dikkat
aynı zamanda seçicidir. Kişi sadece
ilgilendiği sesi duyar. Bir tür ritmi de
mevcuttur. Ritim düşük veya yüksek
olabilir. İnsan hatasının ortaya çıkması
genellikle unutma, bilgi yetersizliği, yanlış
anlama, yeteneklerin yetersizliği ve risk
alan davranış veya kestirme yolları
kullanmakla alakalı olmaktadır.
ncak, k
bir
TehlikeTahminEğitimi (TTE)
1)
2)
Unutulmamalıdır ki güvenli
işyeri yoktur. İşyerinde her
zaman risk vardır. İşyerinin
güvenli olması için yönetim
tarafından da çaba
gösterilmelidir. Diğer yandan
“güvenlik” erişildiğinde dahi
tatmin olunacak bir konu
değildir.
7
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
İnsan hatasının önüne geçmede
üç yol bulunmaktadır:
Makine ve ekipmanlar;
1) Fail-safe, yani arızalara karşı
otomatik devre güvenlik
mekanizması özelliği veya
2) Fool-proof, yani kullanan kişiye
bağlı olmaksızın güvenli olma
özelliği bulundurarak;
Sistemler ve etkileşimler,
İnsan aklının benimsemesi.



1)
2)
3)
4)
TTE’nin evreleri (Round-R) vardır ve
şu şekildedir:
R1:
R2:
R3:
R4:
Lider:
Sekreter:
Raportör:
Sunucu:
Yorumcu:
EğitiminUygulanış Şekli
İlk olarak küçük gruplar halinde takım
çalışması yapılır. Her grubun lideri
belirlenir. Bunlar; ustabaşı, takım
lideri, ekip lideri veya şef olabilir.
İşçiler, işyerine geldiklerinde, işbaşı
yapmadan önce, iş sırasında ve iş sona
ererken bu liderlerin başkanlığında
toplantı gerçekleştirir.
Liderin başkanlık ettiği bu kısa
toplantılarda; tehlikeleri tahmin
etmek, gönüllü olarak keşfedip,
kavrayıp ortadan kaldırmak için ciddi
gayret gösterilmeli, bu şekilde iş
üretimi sırasında insandan kaynaklanan
hatalar ayıklanarak iş güvenliği
ve sağlığında sabit bir ilerleme
sağlanmalıdır. Bunun için de işçilerin
motivasyon, kıvraklık, problem çözme
kapasitesi ve uyarlama düzeylerinin
artırılması gerekir.
Sıfır Kaza Kampanyası’nda geçen
“Tehlike tahmin eğitimi” kısa dönemde
tahminler şeklindedir. İş sahasında
herkes tarafından bu etkinlikler
yapılır.
İşi yapan işçinin kendisi olduğundan,
tehlike noktaları ve güvenlik için, iş
sahasındaki duruma göre, eylemsel
işlemlerde insan kaynaklı hataların
önüne geçerek, kazaları önlemek
açısından parmakla bu noktalara
işaret etmek ve yüksek sesle tekrarlamak/
çağırmak gereklidir. Sonuç
olarak tehlike tahmin eğitiminde
parmakla işaret etme ve haykırma
birbirini tamamlayan tek bir hareket
gibi anlaşılmalıdır. İşaret etme ve
çağırma ile bir nesneyle ilgili tehlike
noktası ve eylem noktasının doğruluğu
parmaklar, kollar, gözler ve
kulaklar tarafından teyit edilmektedir.
Eğitimin amaçları ise, tehlikeye
duyarlılık, motivasyon, konsantrasyon,
katılım, problem çözme kabiliyeti, pozitif
atmosfer ve problemi açıkça tartışma
olarak belirtilir.
Mevcut durumu kavra, tehlikeyi
tanımla,
Tehlike noktasını tanımla,
Karşı tedbir geliştir,
EylemPlanı kararlaştır.
“Sıfır Kaza Kampanyası” için eğitim
sırasında her elemana lider, sekreter veya
raportör gibi bir rol atanır.
Tartışmaya başkanlık eder,
programı ve zamanı yönetir ve her
elemanı konuşmaya teşvik eder.
Elemanların fikirlerini
tablo kâğıdına yazar.
Sekreterin yazmış olduklarını
rapor kâğıdına geçirir.
Tartışmadan sonra, diğer
ekipleresunumyapar.
Diğer ekibin oluşturduğu
içerik hakkında yorumyapar.
Her lider, tüm elemanlar bir sıraya
dizilmişken, onlardan dikkatlerini
toplamalarını sağlamak üzere birer sayı
söylemelerini ister. Lider, sonra hepsini
selamlar ve “sağlık teyidi” alır. Sonra TTE
evrelerinden ilki için “Pusuda ne gibi
tehlikeler var?” sorusu üzerinde tüm ekip
tartışır. Problemler hakkındaki fikirler TTE
(TTE) Tehlike tahmin eğitimi,
parmakla işaret etme ve çağırma
İş sahasında
küçük grup
ve lideri
Kısa süreli
toplantı
Tehlike tahmin
faaliyetleri
Japonya’da Sıfır Kaza Kampanyası
kâğıdına problemler olarak tek tek
listelenir. İkinci evrede ana problem
konuları saptanmaya çalışılır.Tespit edilen
ve altı çizilen problem(ler) için üçüncü
evrede çözüm önerilerini takımdakiler
“Bunu şu şekilde yapmak doğru olur” gibi
pozitif ifade tarzıyla belirtirler. B
ördüncü evrede eğitim kâğıdına geçirildikten
sonra uygulamaya en uygun
olanlar işaretlenir. Bu çözüm önerisinin
içinde işaret etmek ve çağırmak (takım
halinde yüksek sesle söylemek) üzere
nesnelerin adının geçtiği parola belirlenir.
Buparola teyit edilir ve uygulanır.
Bundan sonra takımlarda bir kişi
sunum, diğer kişi de takım çalışması için
yorum yapar. TTE rapor kâğıdında dört
evreye ait tartışmalarözetlenir.
Merdiven üzerinde pencere
camı siliyorsunuz.
Bununla ilgili ne gibi kazalar söz
konusu olabilir?
Merdivenden oldukça uzak bir
camı silmeye çalıştığım için,
merdivenin dengesi bozulmaya
başlar ve devrilir.
Ayağımı merdivene hızlı bir
şekilde basmam nedeniyle,
merdiven ayakları çamurlu
zemine batar. Merdiven meyilli
durur ve ben dengemi yitirir
düşerim.
Merdivenden aşağıya cama
bakarak indiğim için, ayağım
yandaki kovaya takılır ve ben
düşerim.
Camı hararetli bir şekilde sildiğim
için, ıslak bezin suyu sıçrar ve
gözlerime kaçar.
Cama bakarak aşağı indiğim için,
zeminin ıslak olması sebebiyle
kayar düşerim.
Tehlike Tahmin (TT) faaliyetleri ve
(TTE) Tehlike Tahmin Eğitimini aslında
birbirinden ayırmak zordur. İnsanlar
farkında olarak veya olmayarak tehlike
tahmini yaparlar. Tabii ki TT faaliyetlerinin
işyerinde üst düzeyde yapılması için,
TTE’nin çok defa gerekli yerlerde her gün
tekrarlanması gerekir. İşe başlamadan
önce ve iş sırasında, kemik bir ekip ile
küçük bir ders tahtasından da faydalanarak,
lider ortada olduğu halde TTE yerine
getirilir veya sözlü olarakTTE yapılır.
Günlük olarak işyerinde yapılan
eğitimlerin sonucundaTT (tehlike tahmin)
faaliyetleri gelişir. TT faaliyetleri ile işaret
etme ve çağırmanın işle ilgili her konuya
tam olarak oturtulması yıllar alacak bir
süreçtir. Günlük TT toplantıları da
eğitimlerin bir bölümüdür ve tehlikeye
karşı duyarlılık geliştirme, dikkat artması
ve gerçek uygulamalarda motivasyonu
artırma konusundagelişme sağlar.
Ne zaman, nerede, kim ve nasıl: TTE’ni
gerçek koşul ve ihtiyaçlarını karşılamak
üzere iş sahasına uyarlayabilir.
Rutin işler,
rutin dışı işler, ani, acil veya olağan
dışı işler,
İlk başlangıçlarda,
işe başlamadan, iş sırasında
ve işin sonunda,
Çalışma amiri, tek
bir ekip, küçük ekipler, bireyler,
Zaman ayırarak (30
dakikadan fazla), 10 ila 15 dk, 3 ile
5 dk arası, birkaç dakika gibi kısa
bir süre.
Örneğin, her zaman yapılan rutin işler
varsa mutlaka belli bazı tehlikeler de
mevcuttur. Her adımda her üyenin ve
ilgilinin bulunması gerekir.Önemli olduğu
düşünülen tehlikeler için kesin çözümler
geliştirilip, standart hale dönüştürülür.
İşlemler sırasında en anlaşılan, güvenli ve
mümkün olan iş usullerine herkese
danışarak karar verilir ve bunlar uygulamaya
konulur. İşaret etme ve çağırma
eylemi ile saptanmak veya teyit edilmek
istenen tehlike noktaları belirlenir ve
uygulaması yapılır. Başlangıç toplantılarında
çalışma standardı ve içeriğini
(özellikle tehlike noktaları için) teyit
etmekbir alışkanlık haline gelmelidir.
Çalışma standartları periyodik olarak
tekrarlanmalıdır. Bir yöneticinin kontrol
etmesinden sonra ise bu resmileştirilmelidir.
Plastik koruyucu içinde tüm
birimlere verilerek tüm işçiler için hazır
hale getirildiğindeneminolunmalıdır.
u öneriler
d
Örnek:
Durum:
1)
2)
3)
4)
5)
TTE’nin İşyerineUyarlanması
TTFaaliyetlerininÇeşitleri
Camsilme.
Ne zaman yapmalı?
Nerede yapmalı?
Kim yapmalı?
Nasıl yapmalı?




Balık Fanusu Sistemi;
TTE’nin temeli balık fanusu
sistemi ile şöyle
anlatılmaktadır: Balığın
nasıl yüzdüğünü
dışarıdan izleyemez. Ancak
fanusun dışından bakıldığı
takdirde hareketlerini
gözlemleme şansı vardır. Bu
nedenle bir eğitim ekibi ve
belirlenen konularda bu
ekibi dışarıdan izlemek üzere
atanmış diğer bir ekip
yorumlarını yapar. Öncelikle
olumlu noktalarda yoruma
başlayarak, hata bulmak
tarzında olmayan,
kampanyanın insana saygı
öğesini unutmadan “şu
şekilde yapılabilir” tarzında
yorumlar getirilir. Daha
sonra da roller değiştirilir.
kendisi
9
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
10
Derslikler, jimnastik salonu, yüzme
havuzu, çok amaçlı atletik alan içermek
üzere üç yıl önce başlatılmış olan ve
çalışmaları devam eden okul inşaatının iş
teslimi 2011 yılının Mart ayında yapılacak,
inşaat tamamlandığında üç katlı okul
binaları tesis edilmiş olacaktır.
İnşaatta istihdam edilecek işçi sayısına
ana işveren ve alt işveren birlikte karar
vermektedir.
Asıl işveren, Tokyo Construction Co.
Şirket içerisinde yılda bir kez kongre
düzenler. Kongrede, inşaatlarda iyi
performans gösteren alt işveren ve
liderine ödül verilir. Lider çok üstün
performans sergilemişse ‘Üstat Lider’
sıfatını kazanır ve 5 yıl süre ile 100.000
yenle ödüllendirilir. Liderler toplantısına
üstat liderdekatılım sağlar.
Bu iş sahasına özgü olan kural: Askı
işçilerinin koruyucu kaskları üzerinde
kırmızı bant, kren operatörlerinin kaskları
üzerinde sarı ve yeni işçilerin kasklarında
yeşil renklibant ayırt edicidir.
Her işçiye temin edilen malzemeler:
Profesyonel çalışmayı anlatan dokümanlar
ve üst seviyedemoral.
İşle ilgili rehber ve prosedürlere
dayanan bir risk değerlendirmesi uygulaması
yapılır. Bu değerlendirmeye
dayanarak, o çalışma gününde neleri
yapmanın önemli olduğunu göstermek
için işçilerle bir güvenlik ve sağlık gündem
toplantısı gerçekleştirilir. Amaç; risklerin
değerlendirilmesidir. O güne ait yapılacak
işlerle ve izlenecek prosedürlerle ilgili
olarak hangi tehlikeler var, alınacak
tedbirler neler, ilgili işler nedir, bu
tedbirlerin alınması ve bunları tüm
işçilerin anlamasıdır. Her alt firmanın
hazırladığı formatlar vardır. Her sabah
toplantı ve hafif ısınma egzersizleri yapılır.
Her alt firma (taşeron) bir araya gelerek,
şefler tarafından günün içeriği alınır. Alt
firmaların bir araya gelmesinden sonra
herkese inşaat planı ve alan krokisi
üzerinden, gereğinde ders tahtası da
kullanarak hatırlatmalar yapılır. İnşaat
yöneticisi kısa güvenlik turu atar. Lider
grup temsilcileri önemli konuları işaret
eder. Sabah toplantısından sonra alt
işveren işçileri bu kez bir araya gelirler.
Tehlike konuları işçiler arasında paylaşılır.
Güvenli şekilde çalışma için Safety Call -
Güvenlik haykırması (işçilerin yüksek sesle
güvenlikle ilgili sözleri bir ağızdan
söylemeleri) yapılır.Her ay, alt işverenlerin
elemanları tarafından muhtemel kazalar
ve güvenlikle ilgili noktaları önceden
kavramak ve tedbir geliştirmek için
toplantı yapılır. Yönetim düzeyindeki
işçiler tarafından düzenli güvenlik devriyesi
gerçekleştirilir. Devriye yapıldığında
güvenlik turu da atılır. Asıl inşaat firması
olan Tokyo Construction Co. Tarafından
konuşma yapılır. Ardından tüm inşaat
sahaları gezilir ve güvenlik turu atılır. Üst
yönetim güvenlikle ilgili olarak son derece
duyarlıdır. Liderler toplantısı gerçekleştirilir.
Liderler her hafta devriye
yaparlar. Yönetim düzeyindeki işçilerin
sarı çizgi bulunan mavi kaskları, rengini
okul otobüslerinden almıştır. Güvenlik
devriyesinin dışında da liderler sık sık bir
araya gelir. İnşaat alanının bazı bölümlerinde
klima vardır. İnşaatta saat; 10.00-
10.30 sabah dinlenme, 12.00-13.00
yemek, 15.00-15.30 arasında ise öğleden
sonra ara uygulanmaktadır.
İnşaat Sloganı: “Bu işe kalbimizi
koyuyoruz”
Japonya’da İSG Uygulamalarından Örnekler
Saint Merry Uluslararası Okul İnşaatı, İSG Politikası
Nisan 1965 yılında kurulan Asahi Bira
Fabrikası Japonya’nın kuzeyinde Hokkaido
bölgesindeki Sapporo şehrinde bulunmaktadır.
1966 yılında ilk üretimini
gerçekleştirmiştir. 2001 yılında yeni bira
fabrikaları açılmış, 2007 yılında ise İSGYSAsahi,
iş sağlığı ve güvenliği yönetim
sisteminegeçilmiştir.
Fabrikanın yıllık üretim: 90.000 kl’dir.
Çalışan sayısı: 3.007′dir. (Çoğunluğu
üretim hattı dışındaki planlama, satış ve
pazarlama gibi bölümlerde istihdam
edilmektedir.) Şişeleme, kutulama ve fıçı
hattı olmak üzere üç hat bulunmaktadır.
Dakikada 14.500 kutu bira üretimi
yapılmaktadır.
Gündüz vardiyasında çalışan işçi sayısı
toplam 7 işçidir. Tüm süreçlerde tam
otomatik üretim gerçekleşmektedir.
İşletmenin temel politikası; müşterilerin,
sosyal çevre ve iş çevresinin güvenini
ve memnuniyetini elde etmeye çabalama
olarak ifade edilmektedir.
nde kullanılan
sistemi:
10-çok ciddi, 8-ciddi, 6-kayıp günler,
4-gün içi iş kaybı, 1-ciddi olmayan yaralanmalar.
faktörlerine göre 3
kategori belirtilmektedir.
4- sık, 2-bazen, 1-nadiren.
Risk değerlendirmesi
puanlama
Kaza sıklık hızı
Asahi Beers Bira Fabrikası İSG Politikası
Japonya’da Sıfır Kaza Kampanyası
Dai NipponMatbaa Fabrikası İSG Politikası
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Kazaolasılığı
Mutlak 0.6, Yüksek 0.4, Bazen 0.2,
Zayıf 0.1.
Puanlar toplanarak, risk 5 seviyede
değerlendirilir. Buna göre farklı tedbirler
tesis edilir. Fabrikada toplam 4.000 ayrı
madde için risk değerlendirmesi yapılmaktadır.
2009 yılı için güvenlik ve sağlık amacı
şunlarla çerçevelenmiştir:
Güvenlik ve Sağlık Planı,
Güvenlik ve SağlıkPolitikası.
İSGYS
tesisini devam ettirmek, sistemi işçilere
tanıtmak, alt işverenlerle güvenlik ve
sağlık faaliyetleri düzenlemek, ustabaşı,
yeni işçiler, transfer işçiler için güvenlik
eğitim sistemini tesisetmek.
Sistemin fabrika içerisinde iç kontrolü
yapılmaktadır. Her aralık denetim yapılır.
Rapor incelenir.Gözden geçirme toplantısı
ve konferans düzenlenir.
İç denetim
raporu, İSG uygulama raporu, başarı
sonuçları, risk değerlendirmesi ve önlemlere
dair sonuçlar, ilerleme için yapılan
öneriler.
gelecek yıl için hedefler,
gelecek yıl için yönetim programı ve özet
bilgiden oluşur.
2006 yılında yönetim sistemine
geçildikten sonra olağanüstü çaba sarf
edilmiş ve 2006 yılında fabrikada hiç kaza
yaşanmamıştır.
1)
2)
Güvenlik ve Sağlık Politikası;
Sağlık ve Güvenlik girdileri;
Çıktılar;
Tesislervetarihçe
1876 yılı; önceki adıyla Shuasha
Şirketinin kuruluşu,
1935 yılında Nishing firmasıyla
birleşme.
Satışlar 1,8 trilyonyen.
Kar 86,5 milyar yen.
Toplamişçi sayısı 38.867.
Fabrikanın ana üretimi magazin ve
CD-rom’dur.
İş faaliyetleri üçbölümdeyürütülür;
Bilgi iletişimi,
Bireysel ve endüstriyel tedarikler,
Tüketici elektroniği.
Ana fabrikalar Tokyo’da Kanto bölgesinde
bulunmakla birlikte Saytoma
bölgesinde pek çok şube bulunmaktadır.
Ichigaya fabrikası Tokyo’nun tam
merkezindedir ve doğudan batıya 65.742
m ‘lik bir alana oturmuştur. İşçi sayısı
(şubeler dahil) 2.514′tür.
Üretimde üç tip basım metodu
kullanılmaktadır;
Talio – yoğun yüzeyi; yoğun
yüzeymürekkebi yakalar.
Ofset- Alüminyum plakalar kullanılır.
Gövde yüzeyi düzdür. Su ve yağ birbirine
karışmaz. Kauçuk tabakadan mürekkep
kâğıt üzerine geçer.
Cappai- Ana malzeme reçine. Reçine
üzeri çıkıntılı ve çıkıntılara mürekkebin
geçtiği bir yöntemdir.
Günlük eğitimler ve yarı zamanlı
çalışan işçilere verilen eğitimler;
Yangın tatbikatı
eğitimi,
Makineişletimine yönelik eğitim,
Tıbbimuayenebulunmaktadır.
İşletmede güvenlik ve sağlık ekibi
kaza sayısı toplamı ve dört günden fazla
işgünü kaybına yol açan kazalara bakarak
Anasermaye 1.14 milyar yen.
2008yılındasatışlar ve istihdam bilgisi;
Sağlık ve güvenlik faaliyetleri
programı içerisinde;
Güvenlik ve sağlık konusunda zorlayıcı
faktörler;
1)
2)
3)
2
12
kazaların ortadan kalkmaması ile ilgili
olarak3faktör tespit etmiştir:
Benzer kazaların olması engellenemiyor.
Programlandığı şekilde ilerleme
kaydedilemiyor.
Şirketin hedefleri var. Günlük
güvenlik konularının farkında
olunmuyor.
Risk üç faktör kullanılarak değerlendirilmektedir.
Hasarınboyutu/ şiddeti,
Kaza olasılığı ve
İşin yapılma sıklığı.
Bu üç faktörün çarpımı ile risk puanı
elde edilir.
Riskpuanı=(1)x(2)x(3)
Risk puanı kategorileri;
IV~250
III~100
II~40
I~20
Riskli durumun tahmin edilmesi ile
bulunan, örneğin 92.1 risk puanı seviye
III’e karşılık gelir ve problemin önemli
olduğunu anlatır. Seviyenin aşağıya
indirilmesi için derhal tedbir alınır.
Kaza Olasılığı;
Korunmadüzeyi,
Tehlike kaynağının durumu
(kolay, ulaşılır,orta, zor),
Hasardan kaçınma olasılığı,
(zor, çok dikkat gerektirir,
kurtuluş mümkün, çoklukla
kurtulmak olası)
İşin sıklığı
Kaza olasılığı=axbxc/3=2,7
Risk=hasarın şiddeti x kaza olasılığı x
işin sıklığı =10×2.7×5
Her ay bölüm liderleri, işçi sendikası
temsilcileri arasında bir toplantı yapılır.
Şirket içinde fiziksel problemlerle ilgili
öğüt verecek birdebölümbulunmaktadır.
İşletme kliniği ve spor salonu çevre
halkadahizmet vermektedir.
Her hafta Tokyo’daki farklı hastanelerden
kliniğe cerrah, dermatolog, göz,
kulak-burun boğaz ve diş hekimi
gelmekte ve hizmet vermektedirler.
Dört tane tam zamanlı doktor, 8
hemşire, 2 eczacı, 2 x-ray mühendisi, 2
kontrol mühendisi ve 8 büro işçisi
bulunmaktadır. Bunlara ait bilgiler her
hafta klinik bilgi panosunda güncellenir.
Kliniği Sağlık Sigorta Kurumu çalıştırmaktadır.
Hizmet ücretsizdir ancak, işçiler her
ay sağlık sigortası primi yatırmaktadırlar.
Organik çözücülerden tolüen artık bu
işletmede kullanılmamaktadır. Toksik
çözücüler sadece temizlik ve yıkamada
kullanılmaktadır. Bunlar da organik
çözücüler değildir. Bu yüzden çok kolay
buharlaşmazlar.
Ofset basımda kanunda belirtilmiş
olan parlayıcı maddeler kullanılır.
Mürekkep zaten hazne içinden boru
sistemiyle basım için makineye otomatik
olarak verilmektedir.
1)
2)
3)
1)
2)
3)
2)
abc-
3)
Örnek:
1) Hasarın Şiddeti-En yüksek değer 10,
da
Japonya’da Sıfır Kaza Kampanyası
1. JICA Eğitim ve Diyalog Programları
kapsamında katılım sağlanan “Endüstriyel
Güvenlik ve Sağlık Politikası” Semineri.
kaynaklar
makale
TOZUN ÖNLENMESİNE
YÖNELİK TEKNİK KORUMA
Burak YASUN, Maden Mühendisi, İSG Uzmanı
İSGÜM
28
Tozun Önlenmesine Yönelik Teknik Koruma
İşyerindeki tehlikelerden korunmak
için en etkili yaklaşım, riskin kaynağında
kontrolüdür. En önemli olan yöntem,
havadaki toz miktarını azaltmaktır. Bunun
için öncelikle ortamda bulunan tozun
sayısı, yapısı ve çapı ölçülür. Elde edilen
sonuçlara göre iki yola başvurulur. Biri,
tozun meydana gelip çevreye yayılmasını
önlemek, diğeri meydana gelen tozu
çalışma ortamından uzaklaştırmaktır. Bu
usullerle sonuç alınamazsa kişisel
koruyucudonanımkullanılır.
Tozlu işyerlerinde teknik korunma
yöntemleriyle ilgili yapılması
gerekenler aşağıda belirtilmiştir:
- Tozlu işyerlerinde genel havalandırma
ile birlikte, uygun aspirasyon
sistemi ile tozun çevre havasına
yayılmasını önlemek için, su perdeleri,
vakum ve uzaktan kumanda
sistemleri kurulmalıdır. Toz çıkaran
işler, teknik imkanlara göre kapalı
sistemde yapılmalı veya bu işler
diğerlerinden tecrit edilmelidir. İşyeri
havasındaki toz miktarı belirtilen
miktarı geçmemelidir.
- Toz çıkaran işlerde, işyeri tabanı, işin
özelliğine ve teknik imkanlara göre,
ıslak bulundurulmalı, toz çıkmasını
önlemek için, yaş metotlar uygulanmalıdır.
- Toz çıkaran işlerde çalışan işçilere,
işin özelliğine ve tozun niteliğine
göre uygun kişisel korunma araçları
ile maskeler verilmelidir. Kişisel
korunma araçları ile maskeler uygun
ve etkin kullanılmalı ve kullanım
sürekliği sağlanmalıdır.
Çalışma ortamında bulunan tozların
tipini, miktarını belirlemenin yanı sıra,
teknik korumanın yeterli olup olmadığını
anlayabilmek için de ortamdan örnekler
alınmalı ve analizleri yapılmalıdır. Tozu,
bertaraf etmenin
yollarını genel olarak anlattıktan sonra,
bu yöntemleri sistematik bir şekilde
inceleyelim:
başlıca
,
teknik yöntemlerle
1
TamÖnleme;
En etkili, kalıcı ve kaynağında önleme
yöntemidir. Bunlar;
- Tozlu olanın tozsuz
olanla, zararlı olan maddenin
zararsız veya daha az zararlı olanla
yer değiştirilmesi (aşındırma işlemlerinde
kum yerine başka bir
malzemekullanılması gibi),
- Tozlu işlemin
çalışana değil makineye yaptırılması
veya kapalı sistemdeyapılması,
- Tozlu işlemin çalışana
değil, makineye yaptırılması veya
Yer Değiştirme:
Makineleştirme:
Otomasyon:
işyeri ortamından soyutlanmış
bölmedeyapılması,
- İşletme binalarının
çalışmaya ve tozlu üretime
uygun hale getirilmesi veya üretimin
ve iş organizasyonunun toza uygun
hale getirilmesi.
Risk, ek yöntemlerle izole edilir.
- Toz yerel havalandırma ile ve toz
toplama cihazları ile ortamdan
uzaklaştırılır,
Uygunlaştırma:
TopluKoruma;
- Islak çalışma yapılarak tozuma
sınırlanır,
Şekil 1. Toz toplama cihazının şematik görünümü.
- İşyeri ortamının nemlendirilmesi ve toz bastırma sistemleri ile tozun çökmesi
hızlandırılır.
Toz bastırma sistemleri, 5-10 mikron büyüklüğündeki atomize su zerreciklerini toz
problemi yaşanan ortamlara atomize halde dağıtarak, toz partiküllerinin etkisiz hale
getirilmesini ve kuruldukları ortamların daha temiz, güvenli olmasını sağlar. Resim 1 ve
Resim 2′detoz bastırma sistemlerinin örnekleri görülmektedir.
Resim 1. Kapalı alan toz bastırma sistemi Resim 2. Açık alan toz bastırma sistemi
DİRSEK
TOZ TOPLAYICI
FAN ve MOTOR
ÇIKIŞ BACASI
29
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
- Genel havalandırma ile ortamdaki toz
yoğunluğu azaltılır.
- Tozlu işlemlerin işçi sayısının az olduğu
zaman dilimlerinde (saat veya gün)
yapılması sağlanır.
- Tozlu işte çalışma süresi azaltılır . 2
3
KişiselKoruma;
Kişisel Korunma Araçları: Uygun toz
maskesi, iş elbisesi, eldiven, gözlük.
Toz vardır ve tozlu işlem sürmektedir.
Çalışanlar toza ve tozlu işleme karşı korunur.
Tüm kişisel donanımlar aşağıdaki şartları
sağlamak zorundadır:
1) Kişisel donanımların kendisi ek risk
yaratmadan, ilgili riski önlemeye uygun
olacaktır.
2) İşyerinde varolan koşullara uygun
olacaktır.
3) Kullanan işçinin sağlık durumuna ve
ergonomik gereksinimlerine uygun
olacaktır.
4) Gerekli ayarlamalar yapıldığında kullanana
tamuyacaktır .
Toza karşı kullanılan en önemli koruyucular
toz maskeleridir. Maske kullanımında en
önemli unsur, tozun cinsine göre uygun
maskenin seçimidir.
Avrupa Birliği Ülkelerinde ve Ülkemiz gibi
üye ülkelerde kullanılması zorunlu olan toz
maskeleri ile ilgili olarak 3 koruma seviyesi
belirlenmiştir. Bunlar P1, P2, P3′tür. Toz
maskelerinin üzerinde EN-149:2001 Standardına
uygun olduğunu gösteren standart
numarası ve CE işareti belgesinin yanı sıra koruyucu
seviyeyi belirten işaretin de bulunması
gerekmektedir. Maskeler üzerinde bu işaretler
FFP1, FFP2 ve FFP3 biçiminde yer alır.
Maruziyet Sınır Değerin en fazla 4 katına
kadar korumasağlar,
Maruziyet Sınır Değerin en fazla 10 veya
12 katına kadar korumasağlar,
Maruziyet Sınır Değerin en fazla 20 – 50
katına kadar korumasağlar anlamını taşır.
FFP1:
FFP2:
FFP3:
UYGULAMA KORUMA SEVİYESİ
Aşağıdaki Maddelerin Kumlanması / Kesilmesi / Delinmesi
Pas / Demir P1
Tuğla işi / Beton P1
Tıkama Maddeleri / Dolgu Maddeleri P1
Çimento P2
Ahşap P2
Boya / Vernik / Paslanmaz Kaplama P2
Çelik P2
Kuvars P2
Kir Tutmaz Boyalar P3
Çelik / Yüksek Alaşımlı (paslanmaz çelik) P3
Serinletici Yağlayıcı Sis P2
Aşağıdaki Maddelerin Kaynak Yapılması
İnşaat Çeliği, Zincir P2
Lehimleme P2
Paslanmaz Çelik ya da Toryum Elektrot P3
Asbestle Yapılan İşler (küçük çaplı) P3
Cam veya Mineral Fiberlerin İşlenmesi P2
Atıkların Ayıklanması P3
Temizlik
Toz (örn: süpürme esnasında) P1
Güç Tesislerindeki İşler (örn: filtrelerin değiştirilmesi) P3
Aşağıdaki Maddelere Karşı Alerji Durumları
Polen P1
Değirmen Tozu / Mantar Kaynakları P2
Aşağıdaki tabloda bazı uygulama alanları ile kullanılacak toz maskelerinin uygun
korumaseviyelerini görebiliriz.4
Tablo 1. Uygulama alanlarına göre kullanılacak maskelerin koruma seviyeleri
1.
2.
3.
4.
Bilir N. Meslek Hastalıkları. Ankara:Türk-İş 2004:369-456
Michigan Technology University, Respirators and Dust
Hazards.
Kişisel Koruyucu Donanımların İş Yerlerinde Kullanılması
Hakkında Yönetmelik.11.02.2004 tarih ve 25370 sayılı
Resmi Gazete.
Yasun B. 3M Innovation 3M Çözümleri / Tozlardan
Kaynaklanan Problemler, Koruma Önleme Yöntemleri. İş
Sağlığı ve Güvenliği Uzmanlık Tezi, Çalışma ve Sosyal
Güvenlik Bakanlığı, Ankara-2008.
kaynaklar
PATLAYICI ORTAMLARDA
İŞ GÜVENLİĞİ
Nihat EĞRİ, Kimya Yüksek Mühendisi, İSG Uzmanı
İSGÜM
makale
Gerek ülkemizde, gerekse dünyanın
çeşitli yerlerinde petrol, petrol ürünleri,
kimya, doğal gaz, kömür madenleri vb.
gibi birçok sanayi kollarında normal
çalışma icabı, arıza veya bakım gibi
hallerde (sızan gazlar veya petrol buharı
gibi nedenlerle) patlayıcı ortam ile karşı
karşıya kalınmaktadır. Bu patlayıcı
ortamların oluşmasını önlemek için
gerekli tedbirler alınmadığı zaman her yıl
birçok sanayi kolunda patlamalar olmakta
ve neticede ölümler, ciddi yaralanmalar ve
büyük maddi hasarlar meydana
gelmektedir. Patlayıcı ortam oluşumunu
engellemek, patlayıcı ortamın tutuşmasını
önlemek, bunlar mümkün olmuyorsa
patlamanın etkisini en aza indirecek
tedbirlerin alınması olası birçok kazanın
önlenmesi anlamına gelmektedir.
Her ne kadar bu unsurlardan birinin
meydana gelmesini önlemekle patlama
olayı teorik olarak önlenebiliyor
görülsede, uygulamada bu durumun
gerçekleşmesi hemen hemen imkânsız
gibidir. Dolayısıyla patlama ihtimalini en
aza indirmek için patlayıcı limitlerde gazhava
karışımı oluşmasına engel olacak
tüm tedbirlerin yanı sıra patlama kaynağı
olabilecek tüm cihaz ve elektrik tesisatının
patlamaya karşı korumalı olarak yapılması
gerekmektedir.
Patlama riski değerlendirilirken
aşağıda sayılan kriterler dikkate alınmalıdır:
Ortamda tutuşabilir maddelerin
mevcudiyeti, patlayıcı ortama yol açacak
patlayıcı karışımın havadaki dağılım
oranı, patlayıcı atmosferin meydana
gelebileceği yerler, tehlikeli patlayıcı
atmosferin oluşma ihtimali, tehlikeli
patlayıcı ortamın oluşumunun güvenli bir
şekilde önlenip önlenemeyeceğinin,
tehlikeli patlayıcı ortamın ateşlenmesi
(tutuşması) güvenli bir şekilde önlenip
önlenemeyeceği ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Gerekli risk değerlendirmesi yapıldıktan
sonra, patlamadan korunma için
alınacak teknik ve organizasyona yönelik
önlemler uygulanmaya başlanmalıdır.
Tehlikeli patlayıcı ortam oluşmasını
önlemeye her zaman öncelik verilmelidir.
Bu birincil önlem olarak adlandırılır ve
patlayıcı ortamlarla ilgili olarak yapılması
gereken ilk ve en önemli tedbir;
almaktır.
Tutuşabilir maddelerin kullanımından
kaçınarak veya onları azaltarak tehlikeli
patlayıcı ortam oluşması engellenebilir.
Tutuşabilir çözücülerin ve temizleme
ajanlarının yerine sulu çözelti kullanımı
buna bir örnektir. Tozlarda, patlayıcı bir
karışım oluşmaması için, kullanılan
maddelerin parça boyutu büyütülmelidir.
Parçacık boyutunun büyütülemediği
süreçlerde tedbir alınmak zorundadır.
Eğer mümkünse tozun yığın oluşturmaması
için tozlar ıslatılmalı veya yapıştırıcı
ürünler kullanılmalıdır.
Gazlar ve tozlar havada yalnızca belli
konsantrasyonlarda patlayıcıdırlar. Belli
işletme ve çevre şartları altında, bu
patlama limitleri dışında, bunları muhafaza
etmek mümkündür. Eğer bu şartlar
güvenilir bir şekilde temin edilirse, orada
patlama tehlikesi yoktur.
Tehlikeli bir patlayıcı ortamın oluşması;
yakıtın seyreltilmesiyle veya işletmede
ortam oksijeniyle kimyasal olarak
reaksiyona girmeyen maddeler (inert)
kullanılarak da engellenebilir. Bu yol,
“inerting”olarak bilinir.
Bir işletme etrafında tehlikeli patlayıcı
ortamın oluşumu mümkün olduğunca
engellenmelidir. Bu kapalı işletmeler
yoluyla başarılabilir. İşletmenin bölümleri
bu yüzden sızdırmaz olmalıdır. Fabrika
tasarımı öngörülen işletme şartları altında
önemli bir sızma meydana gelmeyecek
şekilde yapılmalıdır. Bundan emin olmanın
yollarından biri düzenli bakımdır.
Patlama Riskinin Değerlendirme
Kriterleri
Patlamadan Korunma İçin Teknik
Önlemler
Birincil
Önlemleri
Tehlikeli patlayıcı ortamın önlenmesi
Tutuşabilir maddeler yerine
mümkünse başka madde kullanımı
Konsantrasyonlarınsınırlandırılması
İnert (işletmede ortam oksijeniyle
kimyasal olarak reaksiyona girmeyen
maddeler) madde kullanımı
Çalışma ortamı civarında patlayıcı
ortamın oluşumunu sınırlandırmak
veya önlemek
Patlayıcı ortamlarda genel
güvenlik önlemlerinin
uygulanarak çalışılması,
güvenlik açısından
zorunluluktur. Bu kuralların
uygulanmasının yanı sıra,
patlama ve yanmayı önlemenin
vazgeçilmez temel iki şartı;
patlayıcı limitlerde gaz-hava
karışımı ile patlama kaynağı
büyüklüklerinin kontrol altında
tutularak ikisinin birden aynı
anda meydana çıkmalarına
sürekli olarak engel olunmasıdır.
Ayrıca patlama riskinin
değerlendirilmesi yapılırken,
“Patlamadan Korunma
Dokümanı” olarak anılacak
belgelerin hazırlanması
gerekmektedir.
Makalenin sonunda örnek bir patlamadan
korunmadokümanı verilecektir.
31
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
32
Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği
Ateşleme kaynaklarının patlayıcı
ortamilebirarayagelmesiniönlemek
Eğer tehlikeli patlayıcı ortamın oluşmasını
engellemek mümkün olmuyorsa,
onun ateşlenmesi önlenmelidir. Bu,
muhtemel ateşleme kaynaklarının azaltılması
veya patlayıcı ortam ile bir araya
gelmesinin önlenmesi için alınacak
koruyucu tedbirlerle başarılabilir. Etkili
tedbirler belirlemek için, ateşleme kaynaklarının
farklı tipleri ve onlara müdahale
yolları bilinmek zorundadır. Muhtemel
böyle bir tehlikeli patlayıcı ortam ve
ateşleme kaynağı aynı anda mevcutsa ve
yeri tahmin edilirse, buna göre gerekli
önlemlerin kapsamı belirlenmelidir. Bu
gerekli tedbirler, aşağıda tanımlanan,
bölge (zone) sistemibazında yapılır.
Tehlike Bölgeleri (Hazardous Area)
patlayıcı hava-gaz karışımının bulunduğu
veya bulunma ihtimalinin olduğu yerlerdir.
Patlamayı önleme kurallarının uygulanabilmesi
için; yanıcı gaz ve buharlarının
havaya karışabilme ihtimalinin
olduğu sahaların ve bu sahalar içerisinde
yanıcı gaz ve buharlarının bulunabilme
ihtimallerinin bilinmesine ihtiyaç vardır.
Gaz, buhar ve sis halindeki
parlayıcı maddelerin hava ile karışımından
oluşan patlayıcı ortamın sürekli
olarak veya uzun süre ya da sık sık oluştuğu
yerler. (Patlama limitlerinin altında,
patlama limitlerinde veya patlama
limitlerinin üzerinde devamlı olarak veya
uzun süreli periyotlarla bulunduğu ya da
bulunma ihtimalinin olduğu sahalar. Gaz
bulunmaihtimali: Pa=1)
Gaz, buhar ve sis halindeki
p a r l ay ı c ı maddelerin hava i l e
karışımından oluşan patlayıcı ortamın
normal çalışma şartlarında ara sıra
meydana gelme ihtimali olan yerler.
TehlikeliBölgelerinSınıflandırılması
Bölge 0:
Bölge 1:
(Patlayıcı karışımın zaman zaman veya
periyodik olarak oluşabildiği veya oluşma
ihtimalinin olduğu sahalar. Gaz bulunma
ihtimali: Pa ~1)
Gaz, buhar ve sis halindeki
parlayıcı maddelerin hava ile karışarak
normal çalışma şartlarında patlayıcı
ortam oluşturma ihtimali olmayan yerler
ya da böyle bir ihtimal olsa bile patlayıcı
ortamın çok kısa bir süre için kalıcı olduğu
yerler. (Patlayıcı karışımın oluşma ihtimalinin
çok az olduğu ortamlar.Gaz bulunma
ihtimali:0<Pa<1)
Havada bulut halinde
bulunan yanıcı tozların, sürekli olarak
veya uzun süreli ya da sık sık patlayıcı
ortamoluşturabileceği yerler.
Normal çalışma şartlarında,
havada bulut halinde bulunan
yanıcı tozların ara sıra patlayıcı ortam
oluşturabileceği yerler.
Normal ç a l ı ş m a
şartlarında, havada bulut halinde yanıcı
tozların patlayıcı ortam oluşturma
ihtimali bulunmayan ancak böyle bir
ihtimal olsa bile yalnızca çok kısa bir süre
için geçerli olduğu yerlerdir.
Bölge 2:
Bölge 20:
Bölge 21:
Bölge 22:
Resim 3. Zone (Bölge) sınıflandırması için bir örnek
Bölge 2
Bölge 0 Bölge 1
Bölge 0
Resim 1. Havadaki ağır gazlar için
havalandırma işleminin doğru
düzenlenmesinin örneği
Resim 2. Toz artıklarının uzaklaştırılması
33
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
İşletmedeki parçaların başlangıç basıncı
eğer normal ortam basıncından farklıysa
budagözönündetutulmalıdır.
Genelde, patlamaya dayanıklı
tasarımlar arasında bir fark vardır:
- Maksimum patlama a ş ı r ı
basıncına göre yapılanlar,
- Patlama rahatlaması veya
bastırılmasına uygun azaltılmış
patlama aşırı basıncına göre
yapılanlar.
Teçhizat ve koruyucu sistemler,
öngörülen ömürleri boyunca emniyetli bir
şekilde çalıştırılabilmeleri için, patlamaya
karşı koruma hakkında teknolojik bilginin
gerektiği şekilde dikkate alınarak tasarlanmalı
ve imal edilmelidir.
En geniş bakış açısıyla“ patlama
rahatlaması” başlangıçta kapalı olan
işletmede, patlama esnasında patlamanın
bir dereceye kadar yayılmasına
müsaade edecek güvenli bir havalandırmaya
yardım edecek araçların hepsini
kapsar.
Patlamayı bastırma sistemleri, tehlikeli
bir olay meydana geldiğinde, yeni
başlamış bir patlamaya mümkün olan en
erken aşamada tepki verecek ve en etkili
şekilde durduracak şekilde planlanmalı ve
tasarlanmalıdır.
İşletmenin bir bölümünde meydana
gelen patlama işletmenin diğer bölümlerine
de yayılıyorsa, orada ciddi patlamalara
sebep olabilir. Bağlantı noktaları ve
borularda yayılmanın olayı hızlandırmasıyla
patlamanın etkileri şiddetlenebilir.
Patlamayadayanıklıtasarım
Patlamarahatlaması
Patlamayıbastırma
Patlamanın yayılmasını önleme
(explosion decoupling)
Farklı tutuşma kaynaklarından ortaya
çıkan tehlikeler kıvılcım, alev, elektrik arkı,
yüksek yüzey sıcaklıkları, akustik enerji,
optik radyasyon, elektromanyetik dalga
vb. olarak sayılabilir.
Ayrıca, statik elektrikten kaynaklanan
tehlikeler, tehlikeli boşalmalar (deşarjlar),
ortaya çıkarabilecek elektrostatik yükler
uyguntedbirlerle önlenmelidir.
Endüksiyon elektriği ve kaçak
akımlardan kaynaklanan tehlikeler
iletken teçhizat parçalarında, tutuşma
yaratabilecek örneğin tehlikeli korozyona,
yüzeylerin aşırı ısınmasına ya da
kıvılcımlara yol açabilecek endüksiyon
elektriği ve kaçak akımlar önlenmelidir.
Sıcak yüzeyler,
Elektriksel sıçramave kıvılcımlar,
Elektrostatik boşalım,
Atmosferik boşalım (yıldırım),
Mekanik sürtünme ya da çarpmadandoğankıvılcımlar,
Elektromanyetik yayılım,
Ultrasonik,
Sabit basınç (şok dalgaları),
Ateşleme, Değişik Kaynaklarla
Sağlanabilir:












İyonlaştırıcı yayılım,
Optik yayılım,
Kimyasal reaksiyonlar,
Açık alevler.
Birçok durumda tehlikeli ortamı ve
belli olan ateşleme kaynaklarını
engellemek mümkün değildir. O zaman
önlemler kabul edilebilir çapta bir
patlamanın etkisini sınırlandırmaya
yönelik alınmalıdır.
- Patlamayadayanıklı tasarım,
- Patlama rahatlaması,
- Patlamayı bastırma,
- Patlama yayılmasını ve tutuşmayı
önleme.
Bu önlemler genelde montajla
başlayıp patlamaların tehlikeli etkilerinin
azaltılması ile bağlantılıdır.
İşletmenin parçaları, örneğin kaplar,
kazanlar ve borular, öyle inşa edilmelidir ki
bir dâhili patlamada kopmaksızın,
kırılmaksızın ayakta kalabilmelidir.
Patlamaların etkilerinin azaltılması
(azaltma önlemleri)
Patlamayadayanıklıekipman
Resim 4. Gazların, tozların ve uygulanabilir ateşleme kaynaklarının en düşük ateşleme
enerjileri arasında karşılaştırma.
1000
100
10
1
0,1
0,01
gazlar tozlar örnek ateşleme
kaynakları
minimum ateşleme enerjisi
(mj)
- sürtünme
kaynaklı
kıvılcım
- elektrostatik boşalma
darbe kaynaklı
kıvılcım
- kaynak kıvılcımı
- millerdeki darbe
kaynaklı kıvılcım
34
Madde
Alt Patlama Sınırı
(LEL) %
Üst Patl ama Sınırı
(UEL) %
Amonyak 16 25
Aseton 2,6 12,8
Asetilen 3 82
Benzin 1,3 7,1
Hekzan 1,1 7,5
Hidrojen Sülfür 4 44
Karbonmonoksit 12,5 74
LPG 2 9
Metan 5 15
Metil Alkol 7,3 36
Tablo 1. Bazı kimyasalların alt ve üst patlama değerleri
Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği
Patlama basıncı öylesine gelişebilir ki
normal şartlar altındaki maksimum
kalibre edilmektedir (örneğin metan,
yaygın kullanılan alkol veya solventler
gibi).
Sınırlandırılmış alan çalışmalarında
ideal durum, ölçüm yapılan cihazlarda
APS (LEL) değerinin sıfır “0” olarak
okunmasıdır. Bu durumda içeride sıcak
ve/veya ateşli çalışma izni verilebilir.
Cihazın üzerinde herhangi bir APS (LEL)
değeri okunduğunda giriş izni verilmeden
önce mutlak surette havalandırma
yapılmalı ve yanıcı maddelerin ortamdan
uzaklaştırılması sağlanmalıdır. Ortamda
yanıcı madde varken çalışma yapılması
zorunlu ise Tablo 2′de verilen değer ve
öneriler dikkate alınmalıdır.
Tablo 1′de ortam havası içinde
bulunan yanıcı madde buharlarının
yanabilecekleri (patlayabilecekleri)
aralıklar gösteriliyor. Bu değerler elbette
sabit değil değişkendirler, yanıcılık
sınırları üzerinde etkili olan en önemli
etkenise ortamdaki sıcaklıklardır.
Yangın güvenliğinin sağlanabilmesi
için ortamdaki yanıcı madde buharlarının
APS (LEL) değerlerinin altında olması
gerektiği açık bir şekilde görülebilir.Kapalı
ortamlardaki yanıcı madde varlığını
ölçmek için kullanılan gaz ölçüm detektör
de bu APS (LEL) değerini belirli kesirlere
bölerek ölçüm yapmakta (örneğin 0-100
APS) ve ortamdaki yanıcı maddenin
yanıcılık sınırına ne kadar yakın olduğu
hakkında bilgi vermektedir. Bu cihazlar
ortamdaki muhtemel maddelere göre
Tablo 2. APS (LEL) Değerleri ve Giriş Kriterleri
Seviye Faaliyet
%(0-5) Giriş izni verilir. Kıvılcım çıkaran işler yapılabilir.
%(? 5 – 10) Ölçmeye devam edin, kıvılcım çıkaran tüm faaliyetleri
durdurun. Kıvılcım çıkarmayan çalışmalar yapılabilir.
%10-%25 LEL Olağanüstü dikkat gerektiren durum. Giriş izni verilmez.
? %25 Patlama tehlikesine yaklaşıldığını gösterir. Çalışma alanı
havalandırılır ve gerekiyorsa terk edilir.
35
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Birçok madde için tutuşma sınır
değerleri çeşitli kaynaklarda
hazır tablolar halinde
bulunmaktadır. Ancak bir gaz
karışımı söz konusu olduğunda
bu gaz karışımını oluşturan
bileşenlerin konsantrasyon ve
tutuşma sınırları biliniyorsa bu
karışımın alt ve üst sınır değerleri
Le Chatelier denklemine göre
hesaplanır.
Organizasyon önlemlerinde öyle
düzenli bir çalışma prosedürü
olmalıdır ki bir patlama
esnasında çalışanlar zarar
görmemelidir. Düzenlemeler
teknik önlemlerin işlediğinden
emin olmak için yapılan
inceleme, hizmet ve onarımla
belirlenmek zorundadır.
Organizasyon önlemlerinde
çalışma prosedürü ve
patlamadan korunma
önlemeleri arasındaki muhtemel
etkileşimde göz önünde
tutulmalıdır. Bu birleşmiş
patlamadan korunma önlemleri
çalışanlara, onların sağlığını ve
güvenliğini tehlikeye atmaksızın
tahsis edilen işlerini yapabilmeyi
temin etmelidir.
Zk=100/ (X1/Z1+X2/Z2+………)
Burada Xi saf karışım içindeki
bileşenin hacim yüzdesi, Zi ise alt veya üst
tutuşma sınırıdır.
Tutuşma sınırlarını veren diğer bir
ampirik ifade buhar fazındaki parafinler,
parafin karışımları ve doğal gaz için:
Z1=8/n+0,5(ALTSINIR)
Z2=63/N+3,5(ÜST SINIR)
şeklindedir. “n” genel formülü
CnH n+2′den ortalama karbon atomu
sayısıdır. Çeşitli bileşenler içeren doğalgaz
için“n” yakıt gazı toplamhacimdir.
Eğer bir işyerinde potansiyel patlama
riski varsa, bu çalışma organizasyonunun
belli ihtiyaçları karşılama zorunluluğunu
gösterir.
Organizasyon önlemleri teknik
önlemlerin tek başına kâfi gelmediği
yerlerde ve patlamadan korunmanın
devam ettirilemediği işyerinde alınmak
zorundadır. Pratikte, çalışma ortamı
teknik ve organizasyon önlemlerinin
kombinasyonu ile de güvenli hale
getirilebilir.
Aşağıdaki organizasyon önlemeleri
uygulanmalıdır:
- Patlamadan korunma dokümanıyla
belirtilen yerlerde yazılı
işletme talimatları oluşturulmalı,
- Çalışanlar patlamadan korunma
hususunda eğitilmeli,
- Çalışanların yeteri kadar ehliyetli
olduklarındaneminolunmalı,
- Patlamadan korunma dokümanıyla
belirtilen tehlikeli işlerde
çalışma izni sistemi (permit-towork
system)uygulanmalı,
- Bakımyapılmalı,
- İncelemeve teftiş yapılmalı,
- Gerekli yerlerde tehlikeli alanlar
işaretlenmeli.
2
Patlamadan Korunma İçin
Organizasyon Önlemleri
Ölçme
Bakım
Tehlikeli alanların işaretlenmesi İşletme talimatları
Talimatlar
Resim 5. Patlamadan korunma için organizasyon önlemlerine örnekler
36
İşletmetalimatları
İşçiehliyeti
Çalışanlarıneğitimi
İşletme talimatları işveren tarafından
çalışanlara yazılı olarak verilen, işyerinde
uyulması gereken davranış kurallarını
içerenve bağlayıcılığı olan dokümanlardır.
İşletme talimatları işveren veya bu
görevi yapmak için tayin edilen ehil bir
şahıs tarafından yapılır. İşletme talimatlarının
konuları arasında işyerinde patlayıcı
ortam riskinin nerede olacağı, patlama
riski tehlikesinin mevcudiyeti, nerede
hareketli çalışma teçhizatının kullanılacağı,
özel kişisel koruyucu donanımın
giyilip giyilmeyeceği yer alır.
Her bir işyerinde, kendisine tahsis
edilen patlamadan korunma görevlerini
yerine getirebilecek gerekli tecrübe ve
eğitime sahip yeteri kadar çalışan
bulunmalıdır.
Patlayıcı ortam oluşabilen yerlerde
çalışanlara, patlamadan korunma
konusunda yeterli ve uygun eğitim
sağlanmalıdır. Bu eğitim patlama
tehlikesinin nasıl meydana çıkacağı ve
işyerinin hangi bölümlerinde mevcut
olduğunu içermelidir.
Çalışanlar aşağıdaki durumlarda
eğitimalmakzorundadır:
- Oryantasyon (işe başlamadan
önce),
- İş değişikliği veya başka bir işe
transfer edildiğinde,
- Çalışma teçhizatını ilk kez kullandığında
veya değiştirdiğinde,
- Yeni teknoloji kullandığında,
Çalışanların eğitimi uygun aralıklarla
tekrarlanmalıdır, örneğin yılda bir kez.
Ayrıca eğitim tamamlandığında, ne
öğrenildiğini kontrol etmek faydalı
olabilir.
Eğer işletmede yapılacak herhangi bir
çalışmanın, tehlikeli bölgede veya
yakınında bir patlamaya sebep olma
ihtimali varsa, işletmede bu çalışmayı
yerine getirmek için, o çalışmayı yapacak
kişiye yetki vermek zorunluluğu vardır. Bu
birbirini etkileyen tehlikeye sebeb olacak
başka çalışmalara da uygulanır. Çalışma
izni sistemi böyle durumlarda en kullanışlı
sistemdir. Bu bütün ifadeleri kapsayan bir
çalışma izni sistemi formuyla uygulanabilir.
Bir çalışma izni formu
aşağıdaki detayları içermelidir:
- Çalışmanın tam olarak nerede
yapıldığını,
- Üstlenilen çalışmanın açık tanımı,
- tehlikenin tanımlanması,
- Gerekli tedbirler, bu tedbirleri
üstlenen şahıs, bu tedbirleri
aldığına dair imzalıdoküman,
- Kişisel koruyucu donanım ihtiyaçları,
- Çalışmanın ne zaman başladığı ve
nezamanbitmesi beklendiği,
- Kabul,onayın bilinmesi,
- İşletmenin testte hazır olması,
- Çalışma boyunca anormal
durumların rapor edilmesi.
Bu çalışma bittiğinde işletmede
güvenliğin devam edip etmediği kontrol
edilmelidir.
Tehlikeli bölgelerdeki teçhizatın
güvenliği için düzenli bakım gerekmektedir.
Bu çeşit bakım ve onarım yapan
personel patlamaya karşı koruma uzmanının
rehberliği altında çalışmalı ve dikkate
değer tehlikelerle ilgili bilgilendirilmelidir.
Herhangi bir değişiklik ya da onarım
yapılmadan önce çalışma esnasında
patlama tehlikesinin olmadığı tespit
edilmelidir. Bunun için normal olarak
resmi yazılı izin belgesi şirket yönetiminden
alınmalıdır. Çalışmanın tamamlanmasından
sonra hangi işin yapıldığı
kaydedilmeli ve tüm ilgili düzenlemenin
incelenmiş olduğu doğrulanmalıdır.
Ehil bir uzman patlamaya karşı
koruma üzerinde olumsuz etkiye sahip
olabilen kapsamlı değişiklikleri kontrol
etmelidir. Eğer ilgilenilen cihazın üreticisi
değişiklikleri yapmışsa bahsedilen durum
gerekli değildir. Parçaları veya tamamen
birleştirilmiş cihazları değiştirirken,
patlamaya karşı korumalı cihazla ilgili
karakteristik veriler not edilmelidir.
Sadece üreticiden gelen orijinal parçalar
kullanılmalıdır.
Çalışma izni sistemi (permit-to-work
system)
Örnek:
Bakım ve onarım
Resim 6. Sıçrayan kıvılcımlara sebep olan bir çalışmada perdeleme örneği
Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği
Denetlemevekontrol
Tehlikeli Alanların İşaretlenmesi
Bir işyerinde tehlikeli patlayıcı ortam
oluşabilecek yerler kullanılmadan önce,
patlamayla ilgili bütün güvenlik önlemleri
kontrol ediliponaylanmalıdır.
İşletmede etkili patlamadan korunma
önlemleri alındığı düzenli aralıklarla
kontrol edilmelidir. Bu kontrollerin sıklığı
alınan önlemin tipine bağlıdır. Bütün bu
kontroller yalnızca ehliyetli kişiler
tarafından yapılmalıdır.
Ehliyetli şahıslar; aldıkları profesyonel
eğitim, tecrübe ve güncel profesyonel
faaliyetlerin sonucu olarak patlamadan
korunma hususunda ayrıntılı bilgiye sahip
şahıslardır.
Patlayıcı ortam oluşabilecek yerler için
uyarı işareti sağ sütunda belirtilen şekil ve
renklerdeolacaktır;
Uyarı işaretinin belirleyiciözellikleri;
Üçgenşeklinde,
Siyah kenarlar ve sarı zemin üzerine
siyahyazı,
Sarı zemin işaret alanının en az%50′si
kadar olmalıdır.
İşyerlerinde oluşabilecek patlayıcı
ortamların tehlikelerinden çalışanların
sağlık ve güvenliğini korumak için
patlamadan korunma önlemlerini
uygulamakgerekir.
“Patlayıcı, parlayıcı ve yanıcı gaz, toz
ve buhar” ile çalışmak veya bu maddeleri
işlemek zorunda olan iş yerlerinde
alınması gereken ilk ve en önemli tedbir,
patlayıcı ortam oluşmasını önlemektir. Bu
konuda meslek kuruluşlarının tavsiyeleri
olduğu gibi “iş sağlığı ve güvenliği” ile
ilgili mevzuatın zorlayıcı yaptırım şartları
da mevcuttur. Patlayıcı ortam oluşmasını
önlemek için alınan tedbirler iki bölümde
incelenmekte olup en önde geleni ve en
önemli olanı “BirincilTedbirler” dir.
Hedef; patlayıcı ortam oluşmasını
önlemektir. Diğer bir ifade ile patlama
üçgenindeki “A=patlayıcı madde” ve
“B=oksijen” ayaklarını bertaraf etmektir.
Patlamadan korunma için gerekli alet kullanımından
önce, patlayıcı ortamlarla ilgili
olarak yapılması gereken ilk ve en önemli
tedbir “Birincil Önlemleri” almaktır.
Kullanılan sanayi prosesine göre alınacak
tedbirler çok çeşitli ve değişkendir. En çok
Sonuçlar
37
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
38
kullanılan, yaygın yöntemler, ana
başlıkları ile aşağıda izah edilmektedir.
1. En çok kullanılan yöntem, üçgenin
Enerji ayağını (C) patlayıcı ortamdan uzak
tutmaktır. Örneğin transformatör ve şalt
merkezleri gibi tesisler, patlayıcı ortam
oluşan veya oluşma ihtimali olan
yerlerden çok daha uzağa monte edilirler.
Petrol ve kimya sanayinde çok uygulanan
bir yöntemdir. Prensip, ateşleme
kaynağını patlayıcı ortamdan uzak
tutmaktır.
2. Havanın oksijenini bir şekilde
azaltarak, patlama noktasının altına
düşürmek de mümkündür. Bir adı da
“inertising” olan bu yöntem bazı
proseslerde uygulanabilmekte ve ortama,
prosesi etkilemeyen bir nevi ölü gaz (inert
gaz) pompalanarak, patlayıcı ortam
oluşması önlenebilmektedir. Örneğin azot
gazı, karbon monoksit veya su baharı
pompalanarak oksijen oranı düşürülmektedir.
Genelde, havadaki oksijen oranı
%10′un altına düştüğünde patlama
ihtimali kalmamaktadır.
3. Kullanılan patlayıcı madde oranının
“alt patlama sınırının” altında veya “üst
patlama sınırının” yukarısında tutulması
bazı proseslerde mümkündür. Bu tip
proseslerde benzeri bir önlem alınması
çok faydalı olabilmektedir.
4. Havalandırma yapılarak patlayıcı
gaz veya buharın uzaklaşması sağlanabilir
veya patlayıcı ortam oluşması önlenebilir.
Prosesin durumuna göre havalandırma
kendiliğinden tabii bir şekilde olabileceği
gibi vantilatörlerle zoraki havalandırma
da yapılarak patlayıcı ortam oluşması
önlenebilir.
Grizulu kömür madenlerinde zorunlu
olan bir uygulama yöntemidir. Madenler,
hem çalışanların oksijen ihtiyacı ve hem
de oluşan metan gazının dışarı atılması
içinhavalandırılmak zorundadır.
5. Bazı patlayıcı ve yanıcı sıvıların
içersine ilave madde katılarak patlama
noktası (flash point) yükseltilmekte ve
böylece patlayıcı buhar oluşması
önlenmektedir.
6. Patlamaya dayanıklı veya patlama
tahribatını önleyici tasarım ile de önlem
alınabilir. Bu tip önlemler patlamayı
tamamen önlemek için değil, tahribatını
azaltmak için yapılır.
- Basınç tahliye vanaları (relief
valve) ile patlama anında oluşan
basıncın tehlikesiz sahaya
yönlendirilmesi sağlanabilir.
- Patlamayı bastırma (explosion
suppression) tertibatları ile,
patlama olur olmaz patlama
enerjisini soğutmak ve ilerlemesini
önlemek için yapılan tertibatlar
mevcuttur. Bilhassa toz patlamasına
karşı uygulama alanı
bulmaktadır.
7. Patlayıcı gaz veya buhar oluşması
“buhar bariyeri” denilen özel tertibatlarla
önlenmektedir. Bu yöntem sıvı yakıtlarda
yaygın olarak kullanılmaktadır.
Birincil önlemler alınamıyor veya bu
önlemlere rağmen patlayıcı ortam
ihtimali halen mevcut ise, İkincil önlemlere
başvurulur yani tehlikeli patlayıcı
ortamların ateşlenmesini engellemek
gerekir. Bu iki yolda mümkün olmuyorsa
patlamaların etkisini azaltıcı önlemler
alınmalıdır. Bu koruyucu önlemleri
almanın birbiriyle bağlantılı birçok
aşaması vardır. (örneğin tasarım, uygun
teçhizat ve kişisel koruyucu donanım
kullanımı, vb.)
Patlamadan korunma
önlemlerinin sadece maddi
birtakım tedbirlerin
alınmasıyla etkili olması
beklenemez. Bu, koruyucu
önlemlerin etkili olabilmesi
için işveren ve çalışanların
sorumluluklarını tam
manasıyla yerine getirmesi
ve sorumluluk bilincinin
gelişmesiyle mümkün olur.
Sorumluluk bilincinin
gelişmesi için de patlamadan
korunma önlemleriyle ilgili
hem işverenin hem de
çalışanların periyodik
aralıklarla eğitim alması
gerekir.
1. Arme İstisnai Eğitim ve Danışmanlık Hiz. Ltd.
Şti. “Sınırlandırılmış alanlarda güvenli çalışma”
Önlemdergisi 2008;3: 47-51.
2. Sarı M. K., Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan
Elektrik Aygıtları ve Patlayıcı Ortamlar
Hakkında Genel Bilgi. E.M.O.
3. European Commission Directorate-General for
Employment, Social Affairs and Equal
Opportunities Unit D.4, “Non-binding guide to
good practice for implementing Directive
1999/92/EC “ATEX” (explosive atmospheres)”,
(April 2003).
4. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı,
Patlayıcı Or tamların Tehlikelerinden
Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik,
26 Aralık 2003 tarih ve 25328 sayılı Resmi
Gazetede yayımlanmıştır.
kaynaklar
Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği
PATLAMADAN KORUNMA DOKÜMANI
İşyerimizle ilgiliPatlamaRiskDeğerlendirilmesi aşağıdadır;
39
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
RİSK DEĞERLENDİRMESİ
Değerlendirmeyi yapan Tarih No:
Yapılan iş
/İşyeri
Mevcut Kontrol
önlemleri
Olasılık
O
Şiddet
Ş
Risk
R
Alınacak
önlemler
Önlemden
sonra risk
O Ş R
Sorumlu Süre Kalan risk
en az mı?
“Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik” gereği tüm yükümlülükler yerine getirilmiştir. Bunlar işyerimiz için aşağıdaki
gibidir,
EKI’e göre işyerimizdeyapılan sınıflama neticesi aşağıdaki gibidir;
Bölge 0
Bölge 1
Bölge 2
EKII’ye göre alınan önlemler aşağıdaki gibidir;
4.1.1.Çalışanların eğitimi: İşçilerimiz ekte sunulan eğitimi almışlardır.
4.1. Organizasyonönlemleri
Eğitim Konuları Eğitim Alanlar
4.1.2.Yazılı talimatlar ve çalışma izni
Çalışma izni: Şirketimiz aşağıda ismi yazılı yetkili ve sorumlusu tarafından
İsim İmza Tarih
.
4.2.1. Çıkmasımuhtemelgazlargüvenli yere yönlendirilmektedir.
azlapatlayıcı/parlayıcı veya yanıcı gaz olması ihtimali olan aşağıdaki yerlerdeönlemlerenyüksek riske göre alınmaktadır.
çalışmabaşlamadan ve yazılıolarak verilmektedir.
4.2. Patlamadan korunma önlemleri
4.2.2. Birdenf
İşin Yapıldığı
Yer
Patlayıcı, parlayıcı,
yanıcı, gaz, buhar veya
sis risk derecesi
En yüksek
risk
En yüksek riske göre alınan önlem
İşyeri 1.
İşyeri 2.
İşyeri 3.
Statik elektrik tehlikesi bulunan işyerlerinde aşağıda isimleri bulunan personelimize antistatik kişisel koruyucu malzeme ve giysi zimmet edilmiştir. Nasıl
kullanılacağı e anlaşılacağı gibi öğretilmiştir. Zemin antistatik boya/malzeme ile kaplı ve tesise girişlerde nötralizatör
bulunmaktadır.
Tesis, ekipman, koruyucu sistem, cihazlar ve tüm bağlantı elemanları 27.10.2002 tarihli ve 24919 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren
“Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemlerle İlgili Yönetmelik”te belirtilmemiş bile olsa yerleştirileceği yerde tutuşturma tehlikesi
oluşturmayacağından emin olunacak şekilde gerekli önlem alınmıştır.
ekteki eğitim belgesinden d
40
4.2.5 Patlamayı kontrol altına almak, yayılmasını en aza indirebilmek için işyeri iş ekipmanları, bunlarla bağlantılı tüm cihazların tasarımı inşası montajı ve
yerleştirilmesi bakım onarım ve işletilmesinde tüm önlemler ve olası patlamanın fiziksel tesirini en aza indirerek çalışanların etkilenmemesi için uygun önlemler
— — tarafından alınmıştır.
Patlama oluşmadan önce görsel ve sesli uyarıların bulunması gereken yerler aşağıdadır. Burada çalışan personel bu uyarıyı aldığında ortamı terk etmesi gerektiği
konusunda eğitilmiştir. sunulmuştur.
Tahliye sistemimiz aşağıdaki gibidir ve her an işler durumda tutulması sorumluluğu aşağıda ismi ve imzası buluna şahsa aittir.
İsim İmza Tarih
İşyerimiz faaliyete başlamadan önce aşağıda isimleri yazılı bu konuda eğitim almış ve deneyimli uzman kişilerce patlama yönünden güvenli olduğu
kanıtlanmıştır.
İşyerimiz/Ünitemizpatlama yönündengüvenliği sağlanmıştır:
Ekte eğitim belgesi
4.2.8.
İsim Aldığı Eğitim İmza Tarih
4.2.9 Yapılan risk değerlendirmesi sonucunda;
a) Güçkesilmesidurumundatehlike oluşturabilecek ekipmanları için tesisin diğer kısımlarında bağımsız olarak çalışmasını sağlayacak sistemkurulmuştur.
b) Otomatik proseslerde çalışma koşullarından bir sapma meydana geldiğinde el ile müdahale edilebilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu müdahaleyi aşağıda
isim ve imzası bulunan yetkilielemanyapacaktır.
c) Sistemin acil durdurulması halinde biriken enerji mümkün olduğunca çabuk ve güvenilir şekilde boşaltılabilmekte ve tehlike oluşmayacak şekilde izole
edilebilmektedir.
Çalışma yerleri ile uyarı cihazlarıdadahil iş ekipmanı kontrol ve bakımıgüvenlik kurallarına göre yapılmaktadır.
İş yerindekitümiş ekipmanlarımız “İş EkipmanlarınınKullanımında Sağlık veGüvenlikYönetmeliği” hükümlerine uygundur.
Bu doküman işyerinde, iş ekipmanında veya organizasyonunda önemli bir değişiklik yapıldığında genişleme veya tadilat yapıldığında yeniden gözden
geçirilerek güncelleştirilmektedir.
İsim İmza Tarih
Güncelleştirme sorumlusu Adı-Soyadı
Eski kopyaların imha sorumlusu Adı soyadı
Kontrol Eden Kontrol Tarihi Onaylayan Onay Tarihi
Bağlantı elemanları Alınan önlemler:
Önlem alan Yetkilinin Adı soyadı : İmza Tarih
Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği
metal sektöründe
iş sağlığı ve güvenliği
Makine ve imalatında iş kazaları
Türkiye ortalamasında 2.5 kat oranında
artmıştır.Makine imalatında iş sağlığı ve
güvenliğinin sağlanmasında Devlete,
işverene, işçi sendikalarına, meslek
örgütlerine birçok görevdüşmektedir.
Devlet bu alanda yasa ve yönetmelikler
yapmış, özellikle 2003 yılından
bu yana Avrupa Birliği ne uyum çerçevesinde
hemen hemen Avrupa Birliği
nde uygulanan tüm mevzuatlar Türkiye’
dedemevzuat halinegetirilmiştir.
İş sağlığı ve güvenliği alanında
denetim yapan iş müfettişi
bulunmaktadır. Bu sayıdaki müfettiş
aracılığı ile 80 bin iş kazasını aşağı
düşürmek mümkün değildir. Rakamlarda
çelişki olmakla birlikte ÇSGB
verilerine göre 754.297 işyeri vardır. 291
müfettiş ile 2008 yılı içinde 23.433 işyeri
denetlenmiştir. Bunların 9000 genel
teftiş ve kontrol teftişidir. Bu müfettiş
sayısı ile problem çözülemez. Müfettiş
sayısı artırılmak zorundadır.Müfettişlere
denetim dışında eğitim görevleri de
verilmektedir. İşyerlerinin %75′de birinin
denetimini yaparken bir de eğitim
görevi verilen müfettişlere denetim
dışında görev verilmemeli, alandan
çekilmemelidir.
İş kazalarının meslek hastalıklarının
önlenmesinde iş verene, işçiye verilen
eğitimücretsiz olmalıdır.
ÇSG Bakanlığı AB’den aldığı fonlarla,
birtakım devletlerle işbirliği içinde projeler
gerçekleştirmektedir. Devlet de
kaynak aktarmalı, bu projelerin sayısı
artırılmalıdır. Bu projelerin mutlaka
işyerlerine, ülkemize yararı olacaktır.
Hekim ve işyeri mühendisi istihdamı
konusunda problemler yaşanmaktadır.
İşveren bunu bir yük olarak görüyor ve
kullanıyor. Ticari anlamda, mümkün
olduğu kadar piyasadan en ucuz şekilde
temin etmeye çalışıyor. Bu ihtiyaç
tüzüğeuygunşekildegiderilmelidir.
İş sağlığı ve güvenliği kurullarının
amaca uygun şekilde işletilmesi gerekir.
Toplantılar yapıp, kağıt üzerinde karar
almanın dışında sağlıklı ve güvenli
çalışma ortamlarının yaratılmasında kendilerine
düşen görevleri yerine getirmelidirler.
Eğitimin işçinin dosyasında
bir belge olması dışında amacı, bir
anlamı olmalıdır.
İSG konusunda önemli taraflardan
biri de sendikalardır. Ancak örgütlenme
oranının %3 olduğu bir ülkede işçilerin
haklarına sendikalar nasıl sahip çıkabilir.
Kriz bahanesiyle
tır. Bu durumda işçiler
ve sendikalar arasında programlı bir
şekilde bilgilendirme, yayınlarda iş
sağlığı ve güvenliği konularına yer
verme olmadığı gibi, getirisi de tartışılır
bir durumdadır.
Meslek Odaları örgütlerine düşen
görevleri; bilgilendirmeleri, eğitimleri
dergi, broşür yolu ile yapmalıdırlar.
Sektörlere yönelik eğitimler vermek
odaların görevidir.


291
tane
‘i
Bursa’da 3 ayda 24 bin
kişi işten çıkarılmış
Bedri TEKİN
Makine Mühendisleri Odası
İşyerlerinde 80 bin
iş kazası meydana
geliyor, 1044 kişi
hayatını kaybediyorsa
burada arkasına yaslanıp
düşünmesi gereken
taraflar vardır, bu
taraflardan biri de
işverendir. 80 bin iş kazası
meydana geldiği
görüldüğünde önlem
almada problem var
demektir. Önlem alma
borcunun yerine getirilmesinde
işverene görevler
düşmektedir. İşverenin işçi
eğitimine vereceği önem;
önlem alma borcunu
yerine getirmesini
sağlayacaktır.
23. İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası 35
sunum
Bursa Türkiye’nin 4 ncü büyük kenti
olup 2 ncibüyük sanayi şehridir.
ILO’nun verilerine göre
Makine, tezgah ve cihazla çalışan
işyerlerinde 2007 yılında
1072 iş kazası meydana gelmiştir. Bu
kazaların 131′i Bursa’da, 56′sı Balıkesir’
de, 34 tanesideÇanakkale’dedir.
akine tezgah ve tesisatların bulunduğu
alanda, iş kazalarının meydana
geldiği bölgelere de tehlikeli bölge
denilmektedir. İş ekipmanları ile ilgili
önleyici faktörlerin en temel olgusunu;
fotosel gibi
İş sağlığı
ve güvenliği konusunun, bu olgunun
bilhassa Bursa için çok özel bir yeri
bulunmaktadır.
Metal sektöründe iş sağlığı ve güvenliği
çok geniş kapsamlı bir konudur. İş
kolları tüzüğüne bakıldığında metal iş
kolu metalin cevher halinden birçok
prosesten geçerek makine, tezgah ve
metal eşya imaline kadar birçok konuyu
kapsar. Bunların içinde makine tezgah
ve cihazlarda yapılan çalışmalarda iş
kazası ve meslek hastalıklarını önlemek
üzereuyulması gereken kriterler vardır.
iş kazalarına
maruz kalanların sayısında dünya
çapında 100 bin kişilik bir artış olmuştur,
bu da bu konunun hassasiyetini gösterir.
Ülkemiz bu konuda maalesef dibi
bulmuş durumdadır, bu durum konunun
hassasiyetine duyulan ilginin henüz
maalesef pik yapmadığı anlamına
geliyor. İstatistiklere göre dünyada yaklaşık
olarak 2.3 milyon kişinin iş kazası ve
meslek hastalıklarından kaynaklanan
ölümlü, yaralanmalı, uzuv kayıplarına
uğradığını görüyoruz. Bizlerin duyarlılığının
batıdan daha fazla olması gerekir,
insan değerinin bizim kültürümüzde,
mazimizde batıdan daha fazla olduğunu
ifadeedebiliriz.
İş sağlığı, güvenliği konusunu bu
ölçekle ele almak da doğru değildir, bu
konu çalışanların korunması, işletmelerin
korunması, üretim ve kalitenin artırılması
gibi ekonomik, sosyolojik, insani
boyutları ile birlikte ele alınmalıdır. Bu
boyutlar göz önünde bulundurulduğu
takdirde İSG konusuna gösterilmesi
gereken hassasiyet daha fazla ortaya
çıkacaktır.
Çalışma hayatının zeminini iş sağlığı
ve güvenliği oluşturur, bu taban zayıf
olduğu zaman maalesef arzu edilen
sonuçları elde edemeyiz. Burada en
temel unsur önleyici faaliyetlerdir. Bu
faaliyetler etkin ve sonuca yönelik olarak
ele alınmalıdır. Birçok tedbirin maalesef
formalitenin yerine getirilmesinden
ibaret olduğu görülmektedir. Arzu ettiğimiz
temel nokta iş sağlığı ve güvenliğini
hayatımızın vazgeçilmez bir parçası
haline getirmek ve meslek hastalıklarını
önlemektir. Buna yönelik olan
her çalışma hayır sağlayacaktır. Bunun
dışındaki çalışmalar formaliteden ibaret
kalacaktır.
Bursa bölgesinde
Busayıların
dışında istatistiklere yansımayan
işkazalarıdaolabilir.
Geçmiş yıllarda makine ve tezgahlara
cihaz denilirdi, artık bunların bütününe
şimdi iş ekipmanı deniliyor.
M
bu bölgelerde alınacak etkin koruyucu,
önleyici tedbir ve bu tedbirlerin
sistematik hale getirilmesi oluşturur. Bu
sağlandığı sürece iş kazaları sayısı o
kadar azalmış olur.
İş ekipmanları ile operasyon yaparken;
yani işi alıp verirken işlerken,
delerken, ezerken bu proseslerin
meydana geldiği bölgelerde tedbir
alınmalıdır. Bu tedbir işin niteliği ve
konstrüksiyonuna göre olmalıdır. İşin
niteliğine göre ya tamamen kapalı
ortamda operatörün inisiyatifi ve
müdahalesi ile ya da operatör operasyon
bölgesindeyken koruyucu bir
sistemle, bir sistemle önlem
alınmalıdır.
İş kazaları dahil olmak üzere bir çok iş
kazasının temelinde koruyucu sistemin,
donanımların olmadığı görülür.
Bursa’da yüksek tonajlı ekzantrik
presler bulunmakta, preslerde birden
fazla işçi çalışmaktadır. Bu işyerlerinde
sadece basit tedbirlerin alınmaması
nedeni ile iş kazaları meydana gelmektedir.
Bu işyerlerinde İSG tüzüğün de
36 İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Yüksel YAŞAR
Baş İş Müfettişi
İş Teftiş Bursa Grup Başkanlığı
sunum
23. İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası 37
olan bir olguyu adapte ederek, bütün
preslerin hepsine koruyucu tedbir,
tertibat olarak fotoselkonulmuştur.
Basit aletlerle basılacak parçanın
operasyon bölgesinde korunması aynı
zamanda bu bölgenin herhangi bir
dikkatsizlik, dalgınlık sırasında çalışanların
yanlışlarını da tolere edecek nitelikte
koruyucu sistemler ile donatılması
gerekir.
Böylece iş ekipmanlarının bütün
hareketli kısımları, hareket hızı ne olursa
olsun, iletim tertibatları uygun bir
şekilde korunmuş olacaktır.Yavaş dönen
zincir dişli sistemlerinde, değişik
sistemlerde hızına aldanmadan hepsine,
bu aynı zamanda ILO tarafından
alınan bir karardır.
İş ekipmanlarından koruyucu tertibatların
çıkartılması, bunların fonksiyonsuz
halegetirilmesi yasaktır.
İş ekipmanında arıza ve koruyucularda
eksik görüldüğü, yetersizlik tespit
edildiği taktirde iş ekipmanı durdurularak
ilgiliye haber verilmeli, çalışmayı
önleyecek tedbir alınarak durum
belirtilmelidir.
Büyük bir sistemde çalışan elemanların
maalesef birbirlerinden haberleri
olmadığı için, iyi niyetle sistem devreye
sokulmakta, sistemin harekete geçmesi
ile yaralanmalar, ölümlerolmaktadır.
İş ekipmanında şalter ve kumanda
butonları kendiliğinden veya çarpma ile
ekipmanı çalıştırmayacak şekilde ve
herhangi bir operatörün kolayca kullanabileceği
yerdebulunmalıdır.
Birçok operatör, gidiş ve gelişe katlanmamak
için tedbirsiz davranarak iş
yapabilmektedir. Butonlar uygun şekilde
yapılmadığında kişiler istemeyerek,
gerek operatörün teması gerek bölgeden
geçen kişinin teması ile çok rahat
makineyi ya da tezgahı harekete
geçirebilir.
İş ekipmanlarının acil durumda
durdurulması için sistemler yapılmalıdır.
İş ekipmanı sadece tasarım amacına
uygun şekilde kullanılmalıdır. Amacı
dışında kullanım bir çok iş kazasının
sebebidir. Spesifik bir konu için üretilen
makinede yenisinin alınmaması, ek maliyet
getirmemesi için değişik aparatlar
takılmak suretiyle, örneğin maşalar ya
da mengeneler ile aynı tezgahı
kullanmak iş kazalarına sebebiyet
vermektedir.
İş ekipmanlarının bakım işleri, ekipman
ancak kapalı iken, mümkün olmadığı
durumlarda ise önlem alınarak
yapılmalıdır. Bakım defteri bulunan
makinelerde bakım, onarım günü
gününeişlenmelidir.
İş kazaları sadece üretim faaliyetleri
esnasında değil bakım ve onarım
sırasında da meydana gelmektedir. Bu
nedenle risk değerlendirmeleri bakım
ve onarım işleri içindehazırlanmalıdır.
İş ekipmanlarının çeşitli kısımlarında
birden fazla operatör çalışması durumunda,
ekipmanda her işçi için,
ekipmanı çalıştırma butonu olmalı ve
durdurma butonu bütünü kapsamalıdır.
İş denetimi yapan kişiler butonların
fonksiyonelliğini kontrol etmelidir.
İş ekipmanını kullanan operatör
genel eğitimin yanı sıra ekipman ile ilgili
sistematik bir eğitime tabi tutularak test
edildikten, yeterliliği tespit edildikten
sonra çalıştırılmalıdır. Spesifik bir
ekipman için çalışanın sadece iş
güvenliği eğitiminden geçirilerek
istihdam edilmesi sakıncalıdır, eğitimin
spesifikasyonu, makineye, tezgaha has
eğitim önemlidir. Bu eğitim verildikten
sonra kişinin becerisi, kabiliyeti,
uyanıklığı o makine ve tezgaha uygun
olup olmadığı söz konusu olabilir. Kağıt
üzerindeki eğitimle istihdam edilen
çalışanlarda iş kazalarına daha sık
rastlanmaktadır.
Ürününprojelendirilmesi, dizaynaşamasında
iş sağlığı ve güvenliği normlarına
uygun olarak üretilmelidir. Satışı
mevzuata uygun olarak yapılmalıdır.
İmalat aşamasında normlar ülkeler için
önemarz eder.
Makine koruyucuları yönetmeliğinde
ürünlerin teşhir edilmesi yasaktır.
Ancak, arzu edilen etkinlikte halen
Türkiye’de uygulanmamaktadır; oysa
satın alan kişilerin bunlara önem
vermeleri önemlidir. Bursa’da üretilen
makine ve teçhizatta Avrupa ülkelerine,
Suriye’ye, İran’a ihraç edilen makinelerde
bu koruyucu donanımlar varken
sadece ek maliyet getirdiği için iç piyasaya
verilen makinelerde koruyucuların
konulmadığı görülmektedir.
mutlaka koruyucu sistemlerin yapılması
gerekir,
İş ekipmanlarında işçilerin güvenliğini
sağlamak için esas olan ikazlar
bulunacaktır. Çok kompleks bir makinede
asılı olan levhada sigara içilmez, dikkat
kaymayın diye makine ile alakası olmayan
ikaz ve uyarılar önemlidir. Uyarı levhası ve
bilgilendirme önemlidir. Bu test edilmiştir ki
bir uyarı levhasını bilinçli ya da bilinçsiz
tekrar tekrar gören okuyan kişi istese de
istemese de şuur altına bu bilgileri
işlemekte, kendisine bir süre sonra faydalı
hale geldiğini, refleks haline geldiğini
görebilmektedir.
Nilüfer Sanayi sitesinde çoğunlukla
oto yan sanayii ile ilgili işler yapılmakta
ve bunlar genelde oto yan sanayinde
şekil verme, presler, kaplamalar, nikelaj,
nikel, alüminyum kaplama olarak
görülmektedir.
Makine,metal ve otomotiv sektöründe
sitede 251 firmadan 121 firma bu işler
ile uğraşmaktadır. Bu firmaların %49-
50′si Nergis Organize Sanayi Sitesindedir.
Genelde makine metal ve oto
sektörüne hizmet eden bu fabrikalar,
yan sanayiine hizmet eden orta ölçekli
fabrikalardır. Bu firmalar her gün kendini
yinelemekte ve dünya piyasası ile
yarışmaktadırlar.
Metal sektöründeki tehlike kaynaklarını
sınıflandırdığımızda; çalışanlardan
kaynaklanan riskler, davranış bozuklukları,
eğitim, koordinasyon eksikliği,
fiziksel yetersizliği sıralayabiliriz. İş
kazalarının olmasında davranış bozuklukları,
eğitim, iletişim eksikliği, zihinsel,
fiziksel, zararlı alışkanlıklar, yaş ve
cinsiyet olarak ortaya çıkmaktadır.
metal sektöründe maalesef
hafif olamaz, kesin ve acı bir son ile
noktalanır. Bu nedenle, makine ve
tezgahlarda uygulanacak önlemler için
iş ekipmanlarının kullanımı, bakımı,
eğitimi son derece önemlidir. Kullanılan
malzemeyi, aleti, makinayı öğrenmek
çok önemlidir, bu bilinmeden onun
tehlikesi de bilinemez. işbaşı
eğitimi yapılmalı ardından
iş sağlığı
ve güvenliği eğitimi verilmelidir. Eğitimin
amacı, güvenlik konusunda
bilinç oluşturarak buradan gelecek
tehlikelerin bilinmesini sağlamaktır.
Çalışan, bu bilinç ile, kendisini ve ailesini
tehlikeleri, gelecekte karşılaşacağı
olumsuz durumları dikkate alacaktır.
İş kazaları o iş yerindeki psikolojiyi
bozup etkilediği gibi o iş yerinin
piyasalardaki formunudabozar.
Oto yan sanayinde büyük kuruluşların,
tedarikçileri bu konu ile ilgili olarak
İş kazaları
Önce
tezgaha
yönelik, özellikleri konusunda
bir
bekleyen
38 İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Ali TURHAN
Kimya Yüksek Mühendisi
Nilüfer Organize Sanayi
Bölgesi
sunum
MEKANİK TEHLİKE KAYNAKLARI
Pürüzlü, engebeli veya kaygan işyeri zemini, Hareketli
araç ve makineler, Hareketli makine parçaları, Keskin,
yüzeyi çıkıntılı malzeme ve parçalar, Sıcak veya soğuk
yüzeyli malzeme ve parçalar, Yüksekte çalışma ve
tırmanma noktaları, El aletleri, Yüksek basınç (basınçlı
kap veya hatlar), Kaldırma ve taşıma araçları, Sabit ve
seyyar merdivenler, Uygun olmayan korkuluklar,
Asansörler (personel ve yük), Alçak ve dar geçitler,
Hatalı istifleme, Malzeme düşmesi veya yuvarlanması,
Taşma, dökülme ve saçılma.
KİMYASAL TEHLİKE KAYNAKLARI Sıvılar, (asitler, bazlar, solventler), Gazlar, (yanıcı,
yakıcı, boğucu, narkotik), Katılar, Tozlar (organik,
inorganik), Metaller (Sis, duman ve buharlar).
BİYOLOJİK TEHLİKE KAYNAKLARI Virüsler, Bakteriler, Parazitler, Vektörler (taşıyıcılar),
Mantarlar.
FİZİKSEL TEHLİKE KAYNAKLARI Çalışma ortamının termal konfor şartları, Radyan ısı,
Gürültü, Titreşim (el – kol ve vücut titreşimi), Uygun
olmayan ve yetersiz aydınlatma, Işınlar , Alçak veya
yüksek basınç, Elektromanyetik alan.
ELEKTRİK TEHLİKELERİ Elektrik tesisatı, (Yangın), Elektrikli araç ve aletler,
(Elektrik çarpması), Statik elektrik, (Parlama, patlama,
çarpılma).
YANGIN TEHLİKELERİ Tutuşma, Yanma, Parlama, Patlama.
ÇALIŞANLARDAN
KAYNAKLANABİLECEK
TEHLİKELER
Kişisel alışkanlıklar, Psiko-sosyal faktörler, Eğitim
eksikliği, Koordinasyon eksikliği, İletişim eksikliği,
Zihinsel yetersizlik, Fiziksel yetersizlik, Davranış
bozuklukları, Zararlı alışkanlıklar, Yaş, cinsiyet.
sektörleri çok fazla miktarda sıkıştırdıklarını
ve alınması gereken tedbirleri
sağladıklarını biliyoruz,buotomatikman
yapılıyor. Bursa’da bu tedbirleri çok iyi
alanlar olduğu gibi kitabına uyduranlar
dabulunmaktadır.
İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri
prosedüre uygun yapılmalıdır. Eğitimin
önemi Tüzüğün 8. maddesinde,11.
maddesinde anlatılmıştır. Eğitim uzman
kişiler tarafından verilmelidir.
Metal sektöründeki iş kazalarında
kesin sonuç alınıyor parmak, kol, ayak ya
davücutgidiyor.
İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri
konusunda profesyonel, işletmenin risklerini
bilen uygun kişilerce verilmelidir.
Kişisel koruyucu donanımlar amir
gelince takılıyorsa, bu tarafların birbirini
aldatmasından başka bir şekilde yorumlanamaz.
Kişisel koruyucu donanımlar
risklere uygun seçilmelidir. Asit ve bazın
olduğu bir fabrikada işçiye çelik korumalı
deriden yapılmış birbot verilmiş ise,
deri buraya uygun değildir.
firmalar ürün satayım
da ne olursa olsun dememeli, bu
firmalar kendilerine çeki düzen vermeli
ve tavsiye konusunda, bir noktada,
işverene örnek olmalıdırlar. İş veren işe
ticari açıdan bakmamalı, iyi hizmet
edebilecek, risklere uygun malzemeyi
verecek kişileri, firmaları seçmelidirler.
Ayrıca kişisel koruyucu donanımlar
verilen kişiye uygun olmalıdır. Verilen
gözlük, çalışanın gözüne büyük ya da
küçük olur ise bu da kişilerde risk
oluşturur. Çalışana eğitim verilerek
kullanımı sağlanmalıdır.
Sağlık ve güvenlik işaretleri, levhaları
dünya standartlarına uygun olmalıdır.
Bu işaretlerin alt tarafı mavi üst tarafı
beyazdır. Bu işaretlerin bakımları düzenli
yapılmalı veuygunyerlere asılmalıdır.
Metal sektöründeki en büyük
problem gürültü ve titreşimdir. Sağlık
personelinin katıldığı bir toplantıda,
Cerrahpaşa Tıp Fakültesi nden bir profesör
gürültü düzeyi 95-100 desibelin
üstünde değilse kulak tıkacı yerine
kulaklık verdiklerini ifade etti. Metal
sektöründe gürültü 100 desibelin
üstünde ise çalışma saatleri kısa tutulmalıdır.
Çalışma saatinin süresi çalışanı
olu suz etkilediğinden, gürültüye
maruz kalanlara uygun kulak tıkacı
verilmelidir.
KOBİ lerde, küçük ölçekli işletmelerde
kesme işi de yapılmaktadır, kesme
işleminde gürültü çok yüksektir. Üst
kattaki bürolardan da duyulan bu
gürültü kaynağı çevrilip, ses izolasyonu
yapılmalıdır.
Risk değerlendirmesi konusunda
riski, tehlikeyi en iyi bilen o makinede
çalışan mühendis ya da ustadır.
Tehlikenin nereden geleceğini bilen
odur.
Pek çok firma, bana, ben risk
değerlendirmesi yapayım, dosyaya
koyayım diyor. Ancak, risk değerlendirmesi
bir ekip işidir. İş sağlığı ve güvenliği
kurullarında değerlendirilmeli, güncelleştirilmelidir.
, iş sahasında
ortalığa yığılmış durumda, günlük
kullanımdan ziyade pek çok malzeme
ortalıklarda duruyor, işyeri temizliği
yapılmıyor, her taraf yağ, kaygan yağ
parçaları, metal parçaları, kendi iş yerini
kirlettiği yetmiyor çevreyi de kirletiyorlar.
Elle taşımada kas ve iskelet sistemi
hastalıklarına sıkça rastlanmaktadır.
Yönetmelikte taşımanın mekanik sistemler
ile yapılacağı belirtilmiştir. Elle
taşımacılık yapılıyorsa bunun belirtilen
kurallarınauyulmalıdır.
Çalışma ortamları çalışmaya uygun
olmalıdır, ergonomiye önem verilmelidir.
Oturularak iş yaptırılıyor ise oturma
şartlarının yaptığı iş ile ilgili olarak
düzenlenmesi gerekir.
alışanların normalde 2400 kalori
alması gerekir. Sanayide 2 vardiye 10
saat çalışılıyor ise 3600kalori almalıdır.
Küçük ya da büyük ölçekli işyerlerinde
önemli sorunlardan bir tanesi de
iletişimdir. Bana söylemişti değil, ne
söylenmiş ne istenmiş ise yetkili bunu
yazılı hale getirmelidir. Yatay ve dikey
iletişimin yapılması ve bunun belgelendirilmesi
gerekir.
Kişisel koruyucu
donanımı satan
bu
koruyucuların

m

ver
İş yerlerinde malzemeler
Ç ,
23. İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası 39
İşyerlerinde
yapılan işin
niteliğine göre pek
çok kimyasal madde
kullanılmaktadır.
Malzeme alım
yönetmeliklerinde
bildirilmiştir, malzeme
alındığı zaman bu madde
ile ilgili ilk yardım
tedbirleri de yanında
alınacaktır. Bu tedbirler
genelde açık ve net
yazılmalıdır. Çalışan
kimyasala maruz
kaldığında doktora
götürülürken kimyasal ile
ilgili bilgi formu da
yanında
götürülmelidir.
Avrupa Birliği’ne uyum süreciyle
birlikte ülkemizde iş sağlığı ve güvenliği
alanında bir değişim yaşanmaktadır. Bu
değişimin temelinde; işyerinde meydana
gelebilecek risklerin öngörülerek,
bunların kabul edilebilir olup olmadığına
yönelik çalışmaları beraberinde
getiren, risk değerlendirmesi kavramı
yer almaktadır. Bu değişim öncesinde iş
sağlığı ve güvenliği alanında yapılan
tespit nitelikli çalışmalar, daha çok
herhangi bir iş kazası ve meslek
hastalığının yaşanmasından sonra ve
bunların tekrarını önlemek için gerçekleştirilmekteydi.
Değişim sonrasında ise,
risk bazlı çalışmalar ile önce risklerin
belirlenmesi ve herhangi bir iş kazası
veya meslek hastalığı yaşanmadan,
alınması gerekl i önlemler için
çalışmaların yapılması amaçlanmaktadır.
İş sağlığı ve güvenliği çalışmalarında
önemli yer tutan risk değerlendirmesi,
4857 sayılı İş Kanunu ve bu kanunun 78.
maddesi gereği yayımlanan yönetmeliklerle
mevzuatımıza girmiştir. Her ne
kadar çerçeve yönetmelik olan İş Sağlığı
ve Güvenliği Yönetmeliği Danıştay 10.
Dairesi tarafından iptal edildiyse de ona
bağlı tüm yönetmeliklerde risk değerlendirmesi
kavramı yer aldığından, bu
çalışmaların yapılması gerekmektedir.
Mevzuatımızdaki iş sağlığı ve
güvenliğine ilişkin yönetmeliklerin
birçoğu AB yönergelerinin tercümesidir.
Bu nedenle, AB ülkelerinde de risk
değerlendirmesininuygulanması gerekmektedir.
Ancak, AB üyesi ülkelerdeki
uygulamalara baktığımızda, Avrupa İş
Sağlığı ve Güvenliği Ajansı nın verilerine
göre şusonuçlar karşımıza çıkmaktadır:
İtalya’da işyerlerinin %95′i; Fransa’da
20 ve yukarısı işçi çalıştıran işyerlerinin
%76′sı; Almanya’da 1-9 arası işçi
çalıştıran işyerlerinin %30′u, 10-49 arası
işçi çalıştıran işyerlerinin %54′ü, 50-249
arası işçi çalıştıran işyerlerinin %80′i, 250
ve yukarısı işçi çalıştıran işyerlerinin
%97′si risk değerlendirmesi yapmıştır.
AB’ye yeni üye olan ülkelerden Litvanya’
da ise işyerlerinin %22′sinin risk
değerlendirmesini yaptığı görülmektedir.
AB üyesi ülkelerde risk değerlendirmesinin
uygulanmasına yönelik çeşitli
sorunlar yaşanmaktadır. Örneğin,
İtalya’da yapılan bir araştırmaya göre,
işyerlerinin %95′i risk değerlendirmesi
yapmış, ancak bunların %54′ü bu
çalışmaları gözden geçirmiştir. Yani
geriye kalan kısımda yapılan çalışmalar
bir kerelik gerçekleştirilmiştir. Ayrıca,
yukarıdaki verilerden de görüldüğü
üzere, risk değerlendirmesinin KOBİ
düzeyinde uygulanmasında da çeşitli
sorunlar yaşanmaktadır.
Bu nedenle “sizin için de önemlidir,
işiniz için de…” sloganıyla Avrupa İş
Sağlığı ve Güvenliği Ajansı tarafından
risk değerlendirmesiyle ilgili 2008-2009
yıllarını kapsayan bir kampanya
gerçekleştirilmektedir. Ajans tarafından
buna benzer kampanyalar özellikle
belirlenen konularda geçtiğimiz yıllarda
da gerçekleştirilmiştir. Diğerlerinden
farklı olarak bu kampanya, hedeflere
ulaşılmasını daha etkin kılmak için ilk kez
iki yıl sürecektir ve kampanya ile
hedeflenenler şöyledir:
- Risk değerlendirmesinin bir hedef
olmadığı, hedefe ulaşılmasında
güçlü bir araç olduğu vurgulanarak,
konuyla ilgili farkındalığın artırılması.
- Özellikle KOBİ’lere risk değerlendirmesi
prosesi hakkında bilgi sunma.
Burada çalışmaların karmaşık,
bürokratik ve sadece uzmanlara
yönelik olmadığı belirtiliyor.
- 5 adımda risk değerlendirmesi yaklaşımının
desteklenmesi.
- Risk değerlendirmesinin sürekliliği
olan bir çalışma olduğunun vurgulanması.

40 İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Altan ÇETİNKAL
Türkiye Metal Sanayicileri Sendikası (MESS)
sunum
Ülkemizde metal sektöründe risk
değerlendirmesinin uygulanma durumunu,
MESS Üyelerinde İş Sağlığı ve
Güvenliği Mevzuatına Uyumun Etkileri
adlı anket araştırması göstermektedir.
2007 yılının Nisan-Haziran ayları arasında
gerçekleştirilen anket araştırması,
toplam 83.783 çalışanın istihdam
edildiği 135 MESS üyesi işyerini
kapsamaktadır. Bu araştırmada; iş sağlığı
ve güvenliği mevzuatına uyumun
getirdiği mali, sosyal ve kurumsal etkiler
ile uygulamaya yönelik sorunlar ve
ihtiyaçlar hakkında sonuçlar yer
almaktadır.
Araştırma sonuçlarına göre, ankete
katılan 135 üye işyerinin %59′u risk
değerlendirmesi çalışmalarını yürütmektedir.
Araştırmada risk değerlendirmesi
süreci; tehlikelerin tanımlanması,
risk değerlendirmesinin yapılması, risk
puanının belirlenmesi, gerekli iyileştirme
çalışmalarının yapılması ve sürekli
iyileştirmeye yönelik tedbirlerin
alınması olmak üzere beş adımda
tanımlanmıştır. Buna göre o dönemde 1.
adımı tamamlayan işyeri oranı %6,3; 2.
adımı tamamlayan işyeri oranı %3,8; 3.
adımı tamamlayanlar yine %3,8; 4. adımı
tamamlayan işyeri oranı %16,5 ve 5.
adımı tamamlayan işyeri oranı da %69,6
olarak gerçekleşmiştir.
Risk değerlendirmesi yöntemleri
kalitatif ve kantitatif olarak iki anagrupta
sınıflandırılmaktadır. Kalitatif yöntemlerde;
riskler yüksek,ortaveya düşükgibi
terimlerle tanımlanmaktadır. PHA (Ön
Tehlike Analizi), HAZOP (Tehlike ve
İşletilebilme Analizi), FMEA (Olası Hata
Türleri ve Etkileri Analizi),What- if (Olursa
Ne Olur Analizi) kalitatif yöntemlere
örneklerdir.
Kantitatif yöntemlerde ise; riskler
sayısal hale getirilerek ekipmanın hata
sayısı, insan hatası gibi sayısal tanımlara
bağlı olarak hesaplanmaktadır. FTA
(Hata Ağacı Analizi), HTA (Hiyerarjik
Görev Analizi), Makine Risk Değerlendirmesi
sayısal yöntemlere örneklerdir.
Metal işkolunda ideal çözüm için
karma uygulamanın olması gerektiği
konusunda görüş birliği vardır. Çünkü
tek bir yöntemle tüm riskleri tespit
etmek ve değerlendirmek mümkün
değildir. Bu yöntemler ihtiyaç çerçevesinde
doğmuştur. Metal sektörü ele
alındığında makine risk değerlendirmesine
ağırlık verilmeli; FMEA, HTA, Risk
Grafvb. yöntemler tercih edilmelidir.
Risk değerlendirmesi yapılırken;
riskten etkilenen kitle, riskin şiddeti ve
olasılığı ön plana çıkmaktadır. Bu riskten
dolayı özellikle risk şiddetinin derecelendirilmesinde
çalışanların, makinelerin,
binanın ve çevrenin nasıl etkileneceğidedikkate
alınmalıdır. Bunedenle
de hassas işlerde risk değerlendirme
çalışmaları yapılırken, riskin gerçekleşme
olasılığına ilişkin tahmin ve risk
öncelik katsayısına dair tahminin
sübjektif nitelikte olmaması için,
mümkün olduğu kadar kantitatif
yöntemlerin kullanılması yerinde
olacaktır.
Çalışma sonucunda listelenen
risklere ilişkin kritik değerlere ulaşılmaması
açısından ise; korumaya yönelik
şiddet derecesi, önlemeye yönelik ise
olasılık azaltılmalıdır. Karar aşamasında
da teknolojinin, iş organizasyonunun,
çalışma şartlarının, sosyal ilişkilerin ve
çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin
etkilerini kapsayan genel bir önleme
politikası geliştirilmelidir.
“Risk Değerlendirmesi ve Yöntemleri”,
2007 yılının sonunda yayımlanan İş
Sağlığı, Güvenliği ve Çevresel Etki Risk
Değerlendirmesi adlı sendikamız
yayınında, örneklerle ayrıntılı biçimde
incelenmiştir. Kitapta konuyla ilgili
ayrıntılı bilgilere ulaşmak mümkündür.
İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanlığı
İş Müfettişi Özlem Özkılıç tarafından
hazırlanan ve sendikamızca yayınlanan
kitapta, çalışmaların sağlam temellere
oturtulmasını sağlamak için yöntemler,
olasılık ve güvenilirlik teoremleri
çerçevesinde ele alınmıştır.
İş sağlığı ve güvenliği
çalışmalarının
temelini oluşturan
risk değerlendirmesiyle
ilgili en çok karşılaşılan
sorunlardan biri,
kullanılan birçok
yöntemin olması
nedeniyle yöntem
seçiminde nelere dikkat
edilmesi gerektiğidir. Bu
yöntemler; sektörlere, iş
dallarına, işyerinin
faaliyet alanlarına, üretim
sürecine ve belirlenen
risklere göre farklılık
gösterebilmektedir.
23. İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası 41
Metal işkolunda iş sağlığı ve
güvenliği sorunları ve gürültüye bağlı
işitme kayıpları 2007 yılı SGK istatistiklerine
göre; Metalden eşya imali iş kazalarında
1. sırada yer almaktadır.11 224 iş
kazası(%13.9)meydanagelmiştir.
Gürültü ve vibrasyona maruziyet ve
bunabağlı sağlık sorunları,
Ergonomik sorunlar ve buna bağlı
kas iskelet sistemisorunları,
Kimyasal maddelere maruziyet ve
bunabağlı sağlık sorunları,
Toz (silika, metal tozu) maruziyeti ve
bunabağlı oluşanpnömokonyozlar,
Metal buharına maruziyet ve buna
bağlı ağırmetal zehirlenmeleri,
Termal konfor şartlarından kaynaklanan
sorunlar. Sıcak, soğuk etkilenmeleri.
Avrupa ülkelerinde çalışanlarda
prevalans %7 çeşitli bölgelerde ve
gelişmekte olan ülkelerde %7-21
arasında görülmektedir. Ülkemizdeki
durum: İSGÜM’ün 2000 yılında 1927
işyerinde yaptığı bir araştırmaya göre %
21.8 oranında işitme kaybı olduğu
bulunmuştur. İSGÜM İzmir’de 2000-
2001 yıllarında gürültü ölçümü yapılan
işyerlerinde, 813 kişiyi kapsayan bir
araştırmada işitme kaybı % 17.3 olarak
tesbit edilmiştir. İSGÜM İzmir ve DEÜ
Halk Sağlığı ABD tarafından 2004 yılında
Döküm işkolunda 392 çalışanı kapsayan
bir çalışmada %23.4 ve çalışanların da%
93.1′inin kulak koruyucusu kullanmadıkları
saptanmıştır. İşçilerin kişisel koruyucu
kullanma oranları «Gürültü Kontrol
Programı» (GKP) olan işyerlerinde, olmayan
işyerlerinden daha yüksektir.
Koruyucu kullanımını artırmaya yönelik
girişimlerde işçiler kadar işletme politikaları
üzerine odaklanılmasına gereksinim
olduğu bilinmektedir. İşyerindeki
tam uygulanması
ile çalışanların işitme kaybını
önlemeçabaları ve farkındalıkları artar .
Türkiye’de 2003/10/EC Sayılı Avrupa
Parlementosu ve Konseyi Direktifi esas
alınarak hazırlanan ve 23/12/2003
tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak
23/12/2006 tarihinde yürürlüğe giren
Gürültü Kontrol Yönetmeliği’nde en
yüksek maruziyet etkin değerini aşan
işyerlerinde (85dBA) gürültüye maruziyeti
azaltmak için teknik ve/veya
organizasyona yönelik bir önlem programı
oluşturacak ve uygulayacaktır
ifadesi bulunmaktadır. Gürültü kontrol
yönetmeliğine göre ? 85 Lex, 8 saat dB(A)
gürültüsü olan bölümlerde mühendislik
önlemleri ve yönetsel önlemler alınmalı,
işçilere gürültü konusunda eğitim
verilmeli ve işçiler koruyucu kullanmalıdır.
80-85 Lex. 8 saat dB(A) gürültü
düzeyinde işçilere gürültü konusunda
eğitim verilmeli ve belirli bölümlerde
duyarlılığı olan işçiler koruyucu kullanmalıdır.
? 80 Lex.8 saat dB(A) gürültü
düzeylerinde işyerinde gürültü eğitimine
ve koruyucu kullanmaya gerek
olmadığı bildirilmektedir.
Gürültü Kontrol Programı işyerine
yönelik bütünsel bir bakış açısı, kurumsal
bir alt yapı oluşturması ve riskleri
önlemede işyerine uygun bir yöntem
geliştirmek amacıyla beyaz eşya imal
eden bir işyerinde halen devam eden
GürültüKontrolProgramıuygulanmıştır.
Buçalışmada:
İşyerinde katılımcı yöntemlerle
mı uygulanmasında
aksaklıklar gözlenmiştir.
Metal işkolunda sağlık ve güvenlik
tehlikeleri ve buna bağlı sağlık
risklerinişöyle sıralayabiliriz.
Gürültüye bağlı işitme kayıpları
 açısındandurumisesöyledir:





Gürültü Kontrol Programı
Gürültü Kontrol Progra

42 İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Dr. Ayşe ÖZTÜRK
İş Sağlığı ve Güvenliği Merkezi Müdürlüğü
(İSGÜM İzmir Bölge Laboratuvarı)
sunum
İşyerinde yapılan bu girişim çalışmasında
en önemli zorluk aylık toplantı,
anket çalışması ve eğitimler
aşamasında yaşanmıştır.
ekibinde
motivasyon ve ilgi eksiklikleri
gözlenmiştir.
Kazuta Kogi’nin ”İşyerini geliştirme
ve mesleki sağlık ve güvenlik yönetim
sistemleri ortak özellikler ve araştırma
gereksinimleri” adlı makalesinde de
açıklamış olduğu gibi; Asya ülkelerinde
mesleki sağlık programlarının yürütümünde
karşılaşılan zorluklar ve zayıf
yönler bu çalışmada da gözlenmiş olup
yandaki tablodaözetlenmiştir.
Amerika’da yapılan bir çalışmada da
görüldüğü gibi işyerlerinde mesleki
sağlık programlarının uygulanmasında
pek çok zorluklar olsa da bu tür
programların uygulandığı işyerlerinde
çalışanların bilgi düzeyinde olduğu
kadar koruyucu kullanım oranlarında da
artış olduğu görülmektedir.
Gürültü Kontrol Programının uygulanması
ve yapılacak diğer sağlık
programlarının başarısı ve devamı açısından
işyerinde öncelikle uygulanmaya
konması gereken konular şunlardır.
- İşyerinin İş Sağlığı ve Güvenliği konusunda
yazılı bir politika belgesinin hazırlanması
gerekmektedir. Bu belgenin
varlığı işletmede iş sağlığı hizmetlerinin
kurumsal bir yapıya kavuşturulması
için önemli bir aşamada katkı
sağlayacaktır. Bu belge, işletmenin en
üst düzey yönetimi tarafından onaylanmalı
ve ilan edilmelidir.
- İşyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisinin
eş güdümünün sağlanması gerekmektedir.
İş sağlığı ve güvenliği konusunda
çalışan kişilerin ve özellikle iş
güvenliği mühendisinin motivasyonlarının
sürekliliğinin sağlanması ve
desteklenmesi iş sağlığı hizmetlerinin
sunumunda önemli katkılar sağlayacaktır.
- İş sağlığı konularında karar alma süreçlerine
daha fazla işçinin katılımının
sağlanması, çalışanların işyerine olan
güven duygusunu artıracak ve alınan
önlemlerin uygulanabilirliğini sağlayacaktır.
 Gürültü Kontrol Programı
ÖNERİLER
İş sağlığına yapılacak yatırımlar orta ve
uzun vadede maliyet etkin yatırımlardır.
İşyerinde kaza ve risklerin önlenmesine
yönelik yapılacak harcamalar kaza ve
hastalık ortaya çıktıktan sonra yapılacak
harcamalardan ve işgücü kaybından daha
düşüktür.
Çalışan sağlığına yapılacak yatırımlar aynı
zamanda üretim ve kaliteyi artıracaktır.
23. İş Sağlığı ve Güvenliği Haftası 43
Mesleki sağlık ve güvenlik
yönetim sistemi öğeleri
Asya ülkelerinde mesleki sağlık
uygulamalarında var olan zayıf yönler
Mesleki sağlık ve güvenlik
girdileri ve katılım
- Yetersiz olanak, kaynaklar
- Çeşitli düzenlemelere uyum
- Zayıf işçi katılımı
Risk değerlendirme ve kontrol
süreçleri
- Sistematik yaklaşım için belirsiz amaçlar
- Kapsamlı risk değerlendirme süreçlerinde
eksiklik
- Birincil koruma ile sağlık izlemi arasındaki
bağlantı eksikliği
- Pratik koruyucu ölçümlere odaklanmış
sınırlandırılmış eğitim
Değerlendirme ve sürekli
gelişim
- Açık olmayan değerlendirme süreçleri
- Sürekli geliştirmede yetersizlik
- Küçük ve orta ölçekli işyerlerinde düşük
performans
ASYA ÜLKELERİNDE MESLEKİ SAĞLIK PROGRAMLARININ YÖNETİMİNDE
KARŞILAŞILAŞILAN ZORLUKLAR

57
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Türk Traktör Fabrikası’nda talaşlı
imalat hatlarında yaklaşık 490 adet
tezgah mevcuttur (250 CNC+İşleme
merkezi, 240 Universal). Tezgahlar
“Universal” ve “CNC Kontrollü” olarak iki
ana gruba ayrılmış ve Universal tezgahlar
için 19 soru ve CNC kontrollü tezgahlar için
20 sorudan oluşan kontrol listeleri
hazırlanmıştır. Formlar kontrol edilen
noktalarda “Hayır” cevabı olduğunda 5×5
matris metodu ile Risk Analizi yapılacak
şekilde tasarlanmıştır. Bu kontrollerin
yapılabilmesi için mavi yaka elemanlara
“Risk Analizi” eğitimleri verilmiş ve atölye
içerisindeki çalışmalar mavi yaka
elemanlar tarafından yürütülmüştür.
Çalışmaları mavi yaka İSG çalışanları ve
mavi yaka İSG gönüllüleri yürütmektedir.
Türk Traktör Fabrikası’nda tam
zamanlı İSG personeli olarak çalışan Eyüp
Güler ve Yusuf Demirci “İSG alanında
başarının, sorumluluğun tüm çalışanlar
tarafından paylaşılması ile mümkün
olduğuna inandıkları ve Mavi Yaka
çalışanların da İSG konusunda sorumluluk
alması gerektiğini söylemişlerdir.” Ayrıca
”Tezgah Bazlı Risk Analizi çalışmaları
sayesinde giderilen sorunların kendilerini
motive ettiğini ve ilerideki çalışmaları için
bir itici güç olduğunu belirtmişlerdir.”
“Tezgah Bazlı Risk Analizi” çalışması
ile yapılan iyileştirmelerden bir örnek: Acil
durdurma butonu olmayan bir tezgaha
butonyapılmıştır.
Bu çalışma ile yaklaşık 10.000 nokta
kontrol edilmiştir. Tespit edilen 225
uygunsuzluk giderilmiştir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
1-3 Kasım 2008 tarihleri arasında
İstanbul’da düzenlenen 5. Uluslararası
Bölgesel İş Sağlığı ve Güvenliği
Konferansı’nın ana temasını “Risk Analizi”
olarak belirlemişti. İş Sağlığı ve Güvenliği
Genel Müdürlüğü konferans öncesinde
işletmelerde “Risk Analizi En İyi Uygulama”
yarışması düzenlemiştir. Türk
Traktör ve Ziraat Makineleri A.Ş. “Tezgah
Bazlı Risk Analizi” çalışmasıyla bu
yarışmaya katılmış, ulusal düzeyde İçdaş
A.Ş. ve Ford Otomotiv Sanayi A.Ş. ile
birlikte iyi uygulama örneği seçilmişlerdir.
Türk Traktör ve Ziraat Makineleri A.Ş.’ne
ödülü 1 Kasım 2008 günü konferans
açılışında verilmiştir. Ödülü Türk Traktör
adına İş Sağlığı ve Güvenliği Kurul Başkanı
Cengiz Kaya KKTC Çalışma Bakanı’ndan
almıştır.
Konferansın üçüncü günü olan 3
Kasım 2008 tarihinde ödül alan bu
uygulamaTürkTraktör ve Ziraat Makineleri
İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı Murat Can
Ocaktan tarafından konferans katılımcılarına
sunulmuştur.
İyi Uygulama Örneği – 4
Tezgah Bazlı Risk Analizi Uygulamaları
(Türk Traktör)
Önce
Sonra
METAL İŞ KOLUNDA İŞ GÜVENLİĞİ
VE İŞ KAZALARININ MALİYETİ
Engin DEMİR Msc, Metal Teknolojisi, Teknik Öğretmen,
ÇSGB
makale
Araştırmada, Türkiye’deki metal iş
kolunda 20 işyeri seçilmiş ve bu iş
yerlerinde anket çalışması yapılmıştır. Bu
işyerlerinden Makine Kimya Endüstrisi
Kurumu dışındaki işyerleri isminin gizli
tutulmasını talep etmiştir. Metal iş kolunda faaliyet gösteren işyerlerinde
iş güvenliği uzmanı çalıştırma
oranları Tablo. 1′de görülmektedir. Araştırmaya
katılanların büyük çoğunluğu iş
güvenliğiuzmanıbulundurmamaktadır.
Metalden eşya imal eden 20 işyerinden
yaklaşık 6000 çalışan işçi araştırmanın
evrenini oluşturmaktadır.
Basit tesadüfü örnekleme yöntemi ile
bu 20 işyeri seçilip araştırma kapsamına
alınmıştır.
İşyerlerinde yapılan anket ve görüşmelerde
objektif cevaplar verilmesi için
işyerlerinin adlarının açıklanmayacağı ve
tüm bilgilerin gizli tutulacağı sadece
verilerin kullanılacağı taahhütü verilmiştir.
Sorulara işyeri yetkilisi cevapvermiştir.
Bu araştırmada veriler anket yöntemiyle
elde edilmiştir. Ankete verilen bazı
cevaplar gözlem tekniği ile desteklenmiştir.
Anket formu; konunun uzmanlarından,
yerli ve yabancı kaynaklardan yararlanılarak,
iş yerinin iş güvenliğine yaklaşımı,
işçilerin iş güvenliğine yaklaşımı, iş
yerinde iş kazalarının durumu ve maliyetlerin
ortaya çıkması için düşünülen 21
sorudan oluşmaktadır.
Bu araştırmada elde edilen bulgular
yanda tablolar halinde verilmiştir.
İşyerinde iş güvenliği uzmanı
çalıştıranlardan iş güvenliği uzmanının
eğitim durumlarında çoğunluğunun lise
mezunu(%40) olduğu görülmektedir.*
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinden
olan OHSAS 18001 standardının
uygulandığı işyerlerinin oranı
%20′dir.
İşyerlerinde işe girişte iş güvenliği
eğitimi almış personele önem verilip
verilmediği %85 ile önemsediğini
belirtmiştir.
İşyerlerinde çalışan personelin iş
güvenliği kurallarına uyumu sorulmuş
çoğunluğu%70 orta,%20 iyi,%10 çok iyi
olduğunu belirtilmiştir.
14001 Çevre Yönetim Sisteminin
uygulanmadığı işyerlerinin oranı%60′dır.
Kalite Yönetim Sistemi uygulaması
olan ISO 9001 standardının uygulandığı
işyeri oranı%55′dir.
Bulgular
Tablo 5.
Tablo 6.
Tablo 7.
Çalışanların iş güvenliği kurallarına
uyumu
14001 çevre yönetim sisteminin
uygulanması
ISO 9001 Kalite yönetim sistemi
uygulanması
İş kazasının tanımı, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili olan ulusal ve uluslararası çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından yapılmıştır.
Uluslararası ÇalışmaÖrgütü (ILO) iş kazasını “Belirli bir zarar veya yaralanmaya yol açan, önceden planlanmamış beklenmedik
bir olay”şeklinde tanımlarken, Dünya Sağlık Teşkilatı (WHO)“Önceden planlanmamış, çoğu zaman yaralanmalara, makine ve
teçhizatın zarara uğramasına veya üretimin bir süre durmasına yol açan olay” olarak tanımlamıştır. Sosyal Güvenlik Kurumu
(SGK) ise iş kazasınınmeydana geldiği durum ve koşulları açıklayarak yapmıştır. Bu tanıma göre iş yerinde bulunulan sırada yürütülmekte
olan iş dolayısıyla, işveren tarafından görevli olarak başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işin yapılmadığı zamanlarda, emzikli kadın
çalışanın süt verme için ayrılan zamanda, sigortalının işverence sağlanan taşıtla iş yerine götürülüp getirilmesi sırasında
meydanagelen ve çalışanıhemenveya sonradanbedence ve ruhça arızaya uğratan olayı iş kazası olarak kabul etmiştir.
Tablo 1. İş güvenliği uzmanının bulunması
Uzman İşyeri Sayısı %
Var 6 30
Yok 14 70
Mezuniyet İşyeri Sayısı %
İlkokul 0 0
Ortaokul 5 25
Lise 8 40
Yüksek Okul 0 0
Lisans 7 35
Tablo 2. İş güvenliği uzmanının eğitim durumu
Durum İşyeri Sayısı %
Uygulanıyor 4 20
Uygulanmıyor 16 80
Tablo 3. TS/OHSAS 18001 Uygulanması
Durum İşyeri Sayısı %
Önemseniyor 17 85
Önemsenmiyor 3 15
Uyumu İşyeri Sayısı %
Çok Az 0 0
Az 0 0
Orta 14 70
İyi 4 20
Çok İyi 2 10
Durum İşyeri Sayısı %
Uygulanıyor 8 40
Uygulanmıyor 12 60
Tablo 4. İş güvenliği eğitiminin önemsenmesi
Durum İşyeri Sayısı %
Uygulanıyor 11 55
Uygulanmıyor 9 45
14
Metal İş Kolunda İş Güvenliği ve İş Kazalarının Maliyeti
*Yasa gereği en az yüksek okul mezunu olması gerekirken bu tabloda görüldüğü gibi bazı işverenler ortaokul ve lise mezunlarını İSG uzmanı olarak görevlendirmektedir.
Tablo 8.
Tablo 9.
Tablo 10.
Tablo 11.
Tablo 12.
Tablo 13.
Tablo 14.
Tablo 15.
Tablo 16.
Çalışanların koruyucu donanım kullanım
alışkanlıkları
Bir yıl içindemeydanagelenkazasayısı
Bir yıl içinde meydana gelen kazaların
Nedenleri
Bir yıl içerisinde meydana gelen
kazalardan dolayı kayıp gün sayısı
Bir yıl içerisindeki meydana gelen
kazaların frekans ve vahamet değerleri
Bir yıl içinde işyerlerinin ortalama sabit
giderleri
Bir yıl içinde işyerlerinin ortalama
değişken giderleri
Bir yıl içinde işyerlerinin ortalama satış
gelirleri
Bir yıl içinde işyerlerinin ortalama iş
güvenliği masrafları
İşyerlerinde çalışan personelin kişisel
koruyucu donanım kullanım alışkanlıklarının
%60 orta düzeyde olduğu belirtilmiştir.
İşyerlerinde bir yıl içinde meydana
gelen iş kazası sayısı %60 ile 3-5 gün
olduğu görülmektedir.
Tablo 10′da işyerlerinde bir yıl içinde
meydana gelen iş kazalarının nedenlerinin
%45′nin dalgınlık sonucu olduğu
görülmektedir.
İşyerlerinde bir yıl içinde meydana
gelen iş kazalarından dolayı kayıp gün
sayıları %45 ile 9-12 gün olduğu
görülmektedir.
İşyerlerinde bir yıl içinde meydana
gelen iş kazalarının vahamet ve frekans
değerleri %65 ile 0-2 olduğu görülmektedir.
İşyerlerinin ortalama sabit giderleri
100.000 TL’nin üzerinde % 80 olduğu
görülmektedir.
İşyerlerinin ortalama değişken
giderleri 100.000 TL’nin üzerinde %75
olduğu görülmektedir.
İşyerlerinin ortalama satış gelirleri
100.000 TL’nin üzerinde % 65 olduğu
görülmektedir.
İşyerlerinin ortalama iş güvenliği
masrafları 10.000 TL’nin altında %65
olduğu görülmektedir.
Metal iş kolunda faaliyet gösteren
işyerlerinin % 70′i iş güvenliği uzmanı
çalıştırmamaktadır. Ayrıca; iş Güvenliği
uzmanlarının eğitim durumu sorulduğunda
yasa gereği en az yüksek okul mezununun
iş güvenliği uzmanı olması gerekirken
anketimize koyduğumuz soruda, ortaokul
Kaza Sayısı İşyeri Sayısı %
0-2 2 10
3-5 12 60
6-8 2 10
9-12 2 10
12-üstü 2 10
Gün Sayısı İşyeri Sayısı %
0-2 2 10
3-5 4 20
6-8 2 10
9-12 9 45
12-üstü 3 15
Frekans Vahamet Frekans
%
Vahamet
%
0-2 0-2 65 65
3-5 3-5 15 15
6-8 6-8 10 10
9-12 9-12 5 5
12-üstü 12-üstü 5 5
Miktar TL İşyeri Sayısı %
10.000 0 0
20.000 0 0
30.000 2 10
50.000 2 10
100.000 ve üstü 16 80
Miktar TL İşyeri Sayısı %
10.000 0 0
20.000 0 0
30.000 3 15
50.000 2 10
100.000 ve üstü 15 75
Neden İşyeri
Sayısı
%
Eğitimsizlik 2 10
Bilgi eksikliği 2 10
Dikkatsizlik 2 10
Dalgınlık 9 45
Ciddiye almama 0 0
Moralsizlik 0 0
Yorgunluk 1 5
Makinelerin
Koruyucularının
Yetersizliği
0 0
Makinelerin Periyodik
Kontrollerinin
Yapılmaması
0 0
Makinelerin
Kapasitesinin
Zorlanması
0 0
Toz, Gaz, Buhar Zehirli
Maddeler, Gürültü ve
Çevre
2 10
Diğer 2 10
Miktar TL İşyeri Sayısı %
10.000 0 0
20.000 3 15
30.000 2 10
50.000 2 10
100.000 ve üstü 13 65
Miktar TL İşyeri Sayısı %
10.000’den az 13 65
10.000 4 20
20.000 2 10
30.000 1 5
50.000 0 0
100.000 ve üstü 0 0
Uyumu İşyeri Sayısı %
Çok Az 2 10
Az 2 10
Orta 12 60
İyi 4 20
Çok İyi 0 0
15
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
ve lise mezunlarının da iş güveliği uzmanı
olarak görev aldığı görülmektedir. Bu
durum çalışanların iş güvenliğine katılımları
noktasında pozitif olarak değerlendirilirken,
iş güvenliği noktasında eğitim
almamış kişilerin görev almasının sakıncalarını
da beraberinde getirmektedir. İş
güvenliği uzmanı işyerlerinde kazanın
önlenmesi için en önemli faktörlerin başında
gelmektedir. Yine işyerlerinin büyük
çoğunluğunda TSE-OHSAS 18001 uygulamasının
olmadığı görülmüştür. Metal
işkolunda işe alımlarda işçilerin iş güvenliği
eğitimi alıp almadıklarına göre önem
verilip verilmediği%85 ile önem verildiği
görülse de çalışanların iş güvenliğine
uyumu % 70′dir. İş güvenliği kurallarının
metal iş kolunda uygulamasının tam
yerleşmediğini ortaya koymaktadır.
Anketlerde verilen cevaba göre metal
iş kolunda her bir iş yerinde bir yıl
içerisinde 3 ila 5 iş kazası meydana
gelmektedir. Bu kazaların nedenleri
sorulduğunda büyük çoğunluğu (% 45)
çalışanların dalgınlığı nedeniyle iş
kazalarının meydana geldiği görülse de
dalgınlığın altında yatan nedenleri
işverenler açıklamamıştır. Ayrıca, işverenlerin
iş kazasının nedenlerini çalışanların
hatalarından meydana geldiğini göstermeye
çalışmasından dolayı büyük bir
çoğunluğu çalışanların dalgınlığı sonucunda
iş kazalarının meydana geldiğini
bildirmiş olmalıdırlar.
İşyerlerinden çoğu, meydana gelen
kazaları frekansı (her milyon saatte meydanagelen
kaza sayısının çalışılan saatlere
oranı) ve vahamet (iş kazası sonucu her
bin çalışma saati başına gün olarak
kaybedilen toplam iş gücünün çalışılan
saatlere oranı) değerlerinin nasıl hesaplandığı
dahi bilinmemektedir. Frekans ve
vahamet değerleri bilinmeden de risk
değerlendirmesinin yapılması çok zordur.
İşyerlerinin mali yapılarını gösteren
yandaki tablolara göre % 80 ila %75
oranlarında işyerlerinin gelir ve giderlerinin
100.000 TL nin üzerinde olduğu ve iş
güvenliği maliyetleri için ise rakamın
10.000TL nin altında olduğu görülmüştür.
Buradan en az 100.000 TL geliri olan bir iş
yerinin toplam sermayesinin katları
tutarında olacağından sermayesi yüksek
olan işyerlerinin yıllık 10.000 TL nin
altında iş güvenliği faaliyetlerine ayrılması,
metal iş kolunda iş güvenliğine
önemverilmediğinin diğer kanıtıdır.
Bu çalışma hazırlandığında Sosyal
Güvenlik Kurumu’nun (SGK) yayınlanmış
en son 2007 istatistiklerimevcut olduğundan
veriler 2007 yılına aittir. Bu veriler,
tam olarak yeterli değildir. Sebebi ise
metal iş kolunda faaliyet gösteren işyerlerinin
çoğu küçük işletmeler olduğundan
iş kazalarının büyük bir kısmı değişik
nedenlerdenSGK’na bildirilmemektedir.
Türkiye’de toplam iş yeri 1.116.638
iken bu işyerlerinden 53.373 iş yeri metal
iş kolunda faaliyet göstermektedir. Tüm iş
kollarına oranı ise%5dir.
Türkiye’de toplam çalışan sayısı
8.505.390 iken, metal iş kolunda 628.446
çalışan ile toplamçalışanların%8′i dir.
Türkiye’de toplam 80.602 iş kazası
meydana gelmiştir. Metal iş kolunda ise,
18.235 iş kazası meydana gelmiştir.
Toplamiş kazalarına oranı ise%23dür.
Türkiye genelinde 1550 kişi iş
kazasından dolayı sürekli iş göremezlik
ödeneği alırken metal iş kolunda sürekli iş
göremezlik geliri alanların sayısı 241′dir.
Toplam sürekli iş göremezlik sayısına oranı
ise%16′dır.
Türkiye genelinde 1043 ölümlü iş
kazası meydana gelmişken metal iş
kolunda ölümlü iş kazası sayısı 79′dur.
Metal iş kolunda ölümlü iş kazası sayısının
Türkiye geneline oranı ise% 8dir.
Türkiye genelinde toplam geçici iş
göremezlik süresi (ayaktan tedaviler)
1.876.524 gündür. Metal iş kolunda ise
455.689 gündür. Türkiye geneline oranı
ise% 24′dür.



Tablo 17.
Tablo18.
Tablo 19.
Tablo 20.
Tablo 21
Tablo 22.
Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki iş
yeri sayısı
Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki
çalışan sayısı
Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki iş
kazası sayısı
Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki
iş kazasından dolayı sürekli iş göremezlik alanların
sayısı
Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki
ölümlü iş kazası sayısı
Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki iş
kazasından dolayı ayaktan tedaviye göre geçici iş
göremezlik ödeneğialanlarınsayısı
.
Toplam İş Yeri
Sayısı
Metal İş
Kolunda
İş Yeri Sayısı
Oranı
1.116.638 53.373 %5
Toplam
Çalışan Sayısı
Metal İş
Kolunda
Çalışan Sayısı
Oranı
8.505.390 628.446 %8
18.235
Toplam İş
Kazası
Sayısı
Metal İş
Kolunda İş
kazası Sayısı
Oranı
80.602 %23
Toplam
Sürekli İş
Göremezlik
Sayısı
Metal İş
Kolunda
Sürekli iş
Göremezlik
Sayısı
Oranı
1550 241 %16
Toplam
Ölüm Sayısı
Metal İş
Kolunda Ölüm
Sayısı
Oranı
1043 79 % 8
Toplam Geçici
İş göremezlik
süresi
(ayaktan)
Metal İş
Kolunda
Geçici
İş göremezlik
Süresi
(ayaktan)
Oranı
1.876.524 455.689 %24
16
Metal İş Kolunda İş Güvenliği ve İş Kazalarının Maliyeti
Tablo 23. Türkiye genelinde ve metal iş kolundaki iş
kazasından dolayı yatarak tedaviye göre geçici iş
göremezlik ödeneğialanlarınsayısı
Türkiye genelinde toplam geçici iş göremezlik
süresi (yatarak tedaviler) 58.456
gündür. Metal iş kolunda ise 9.183 gündür.
Türkiye geneline oranı ise%16′dır.
2007 yılı SGK istatistiklerine bakıldığında
tüm iş kolunda 80.602 iş kazası
yaşanmış ve 1043 kişi yaşamını yitirmiştir.
Genel olarak metal sektöründe özel olarak
da alt sektörleriyle bakıldığında toplam iş
kazasının 18.235′i bu sektörde gerçekleşmiştir.
%23 gibi bir oranla metal
sektörü iş kazalarında başı çekmekte ve
%8 lik bir oranla da (79 kişi) ölümlü iş
kazalarındaönsıralardayer almaktadır.
Bu iş kazaları sonucu metal iş kolunda
toplam geçici iş göremezlik süresi
464.872′dir. Bunun 455.689′u ayaktan,
9.183′ü ise yatarak iş göremezlik süresi
almıştır. Bir yıllık geçici iş göremezlik için
toplamda ne kadar ödeme yapıldığı
aşağıdadır.
2007 yılı içinde SGK kayıtlarına göre
metal iş kolunda 241 çalışana sürekli iş göremezlik
geliri bağlanmıştır. Bir yıllık sürekli
iş göremezlik için toplamda ne kadar
ödemeyapıldığı yandaki tablodadır.
METAL İŞ KOLUNDA MEYDANA GELEN
İŞKAZALARININ MALİYET
HESAPLAMALARI

31
31
2007 yılı içerisinde SGK kayıtlarına
göre metal iş kolunda 79 ölümlü iş kazası
meydana geldiğinden hak sahiplerine
ölüm aylığı bağlanmıştır. Bir yıllık ölümlü
iş kazası nedeniyle hak sahiplerine
bağlanan maaş için yapılan ödeme
aşağıdadır.
İş kazasından dolayı geçici, sürekli ve
ölüm aylığı için ödenen toplam maliyet
aşağıdadır.
Metal iş kollarında meydana gelen
kazalar toplam iş kazalarının %23′ü
olduğu ve görünmez maliyetlerinde
görünen maliyetlerin 5 katı olduğu göz
önüne alındığında iş kazalarının toplam
maliyeti aşağıdadır.
Toplam
%100′ü 33.335.391X5=166.676.957TL
İşletmelerde üretim güvenliği
sağlanarak verim artırılmalı, işletme
güvenliği sağlanarak da kayıplar
önlenmeli ve üretimin devamlılığına katkı
sağlanmalıdır. İş kazaları sonucunda
ekonomik boyutun tespiti için iş kazasını
önlemeye yönelik alınacak tedbirler için
harcanan maliyet ile iş kazası olduktan
sonraki maliyetler karşılaştırılarak önleme
maliyetinin daha az olduğunu işverenlerin
bilmesi gerekir.
İş kazalarının%23′ü metal iş kolunda
meydana gelmektedir. Bu oran ciddiye
alınacak büyük bir rakamdır. Ülke ekonomisinin
önemli bir kısmı sosyal güvenlik
harcamalarına gitmektedir. İş kazalarından
dolayı sağlanan yardımlar ve diğer
maliyetler göz önüne alındığında yaklaşık
GSMH’nın %0.4′ü (166.676.957 TL) iş kazalarının
maliyetlerine gitmektedir. İş kazaları
önleyici tedbirler alındığı takdirde
maliyetin çok altında bir maliyet ile ülke
ekonomisine katkı sağlayacaktır.
Metal iş kolundaki iş kazalarının
incelenmesi sonucunda metal iş kolları
faaliyet alanları, riskler, tedbirler ve kaza
maliyetleri ortaya çıkmıştır.
SGK iş kolları cetveline göre tanımı
yapılan 25 metal iş kolunda karşılaşılan iş
kazaları incelenerek elde edilen istatistiksel
sonuçlardan dolaylı ve dolaysız
maliyetler bulunmuş, iş güvenliğini
sağlama maliyeti ile iş kazaları arasındaki
ilişki ortaya konmuştur. Ayrıca kazaların
önlenmesinde en önemli faktörün güvensiz
durum ve davranışların ortadan
kaldırılması olduğu vurgulanmıştır.
Teknolojik gelişmelerle birlikte sanayileşme,
bir yandan ekonomik kalkınma
diğer yandan istihdam olanakları gibi
olumlu gelişmeler yanında iş kazaları da
artmış; çalışanı, çalıştıranı ve ülke ekonomisini
sıkıntıya düşüren sorunları da
beraberinde getirmiştir.
31
31
31-32
31
SONUÇveÖNERİLER
Asgari
Ücret
585,00 TL TL
Günlük
Ödeme
(585,00/30)x(3/2)) 13,00
Toplam
Ödenen
464.872 x 13,00 6.043.336
SGK sürekli iş
göremezlik
gelirlerinin
ortalaması
409,50 TL TL
Yıllık tutar 409,50 x 12 4.914
Toplam 4.914 x 241 1.184.274
Toplam
Hastaneden
Geçen Günler
(yatarak)
Metal İş
Kolunda
Hastaneden
Geçen Günler
(yatarak)
Oranı
58.456 9.183 %16
1 kişi için
asgari
ücretten 1
aylık maaş
463,64 TL
1 kişi için
asgari
ücretten 1
yıllık maaş
463,64×12 5.563,68
Toplam
5.563,
68 x 79
439.530,72
Toplam geçici iş
göremezlik için
ödenen
6.043.336 TL
Toplam sürekli iş
göremezlik için
ödenen
1.184.274 TL
Toplam ölüm aylığı
için ödenen
439.530TL
Metal işkolunda
toplam
7.667.140 TL
17
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi
Gerçekten Türkiye’de her yıl meydana
gelen iş kazaları ülke ekonomisine ciddi
zararlar verirken, öte yandan üretim
kaybına ve en önemlisi telafisi mümkün
olmayan insan kaybına yol açmaktadır.
Yıllar itibariyle iş kazaları vakalarının
faaliyet gruplarına göre dağılımı incelendiğinde
ilk üç sırayı inşaat, metal ve
madeniş kollarının aldığı görülmektedir.
SGK’nın 2007 yılı istatistiklerine göre,
53.373 metal iş kolu işletmesi mevcut
olup, bu sektörde 628.446 kişi çalışmaktadır.
Türkiye metal sektöründe alt
sektörlerin üretim yapısı küçük ve orta
ölçekli işletmelerde üretilen ürünün
özelliğine göre emek-yoğun niteliği ağır
basmaktadır. Bu özelliklere sahip işletmelerde
iş kazalarıyla karşılaşma olasılığı
büyük işletmelere ve diğer iş kollarına
oranladahayüksek durumdadır.
Metal iş kolunun, iş sağlığı ve
güvenliği sorunlarının en çok meydana
geldiği iş kolundan biri olması, çalışmanın
önemini vurgulamaktır.
Bu çalışmada metal iş kolunda
meydan gelen iş kazalarının nedenleri,
mesleki eğitim, teknoloji farkı, küçük
işletmeler, maliyetler ve kazaları önleyici
öneriler getirilmiştir. Şurası bir gerçektir
ki; iş kazalarını önlemek, ödemekten daha
ucuzdur. Yapılması gereken şey iş kazası
riskini minimize etmektir. Bu konuda en
önemli görev devletedüşmektedir.
Devlet, mevcut işçi sağlığı ve iş güvenliği
mevzuatının uygulanıp uygulanmadığının
denetlenmesi açısından yaptırım
gücünü etkin bir şekilde kullanmalı ve bu
konudaki mevzuat boşluğunun giderilmesiyle
ilgili düzenlemeyapmalıdır.
İşveren, iş yerinde işçilerin sağlığını ve
güvenliğini sağlamak için gerekli olanı
yapmakvebuhusustaki şartları sağlamak,
gerekli araçları noksansız olarak temin
etmekle yükümlüdür.
İşçiler de bu konudaki usul ve şartlara
uymak zorundadırlar. Ayrıca işçiler, tedbir
almakla yükümlü olan işverenleri tedbir
almaya zorlayarak ve devletin daha etkin
denetim yapmasına yardımcı olarak,
sağlık ve güvenliklerine gereken önemi
vermelidirler. İşçiler bu görevi yaparken
sendikalar da işçilere destek vermelidirler.
Sendikalar, üyelerinin ekonomik, sosyal,
kültürel haklarını korumanın yanında
hakların en üstünü olan sağlık ve yaşama
hakkının korunması konusunda daha
etkin olmalıdırlar.
Metal sektörünün ekonomimizin
önemli bir bölümünü oluşturduğunu da
dikkate aldığımızda, metal sektöründe iş
sağlığı ve güvenliğiyle ilgili düzenlemelerin
öneminin arttığı görülmektedir.
İş kazaları ve çalışma şartlarının oluşturduğu
bedensel ve ruhsal etkilerin aktif
nüfus üzerindeki olumsuz etkilerinin
ulusal düzeyde önem kazanmaya başlaması,
iş sağlığı ve güvenliği kavramını da
beraberinde getirmektedir.
İstatistikler; Sosyal Güvenlik Kurumu
verilerinden derlenmiştir. Kuşkusuz bu
veriler kayıtlara geçen yasal işlemleri
tamamlanan olaylarla ilgilidir. Türkiye’de
yaygın olan kayıt dışı çalıştırılma ve her iş
kazasının bildirilmediği göz önünde
bulundurulursa, gerçek rakamların daha
da yüksek olduğu açıkça görülecektir. Bu
rakamlardan da anlaşılacağı üzere, metal
iş kolundaki iş kazaları sonucu maddi ve
manevi kayıplar, ülke ekonomisi açısından
fevkalade önemli boyutlara ulaşmıştır. Bu
nedenle, Türkiye’de de iş sağlığı ve
güvenliği alanında çok ciddi tedbirlerin
alınması zorunluluğu vardır.
Günümüzde bu sorunların ortadan
kaldırılması için çeşitli ülkelerde farklı
uygulamalar olsa da çağdaş yaklaşım ile
yürütülen çalışmalarda; iş kazasını önceden
tahmin ederek, oluşmadan önleme,
alınan önleme rağmen oluşan bir iş
kazasına ise en hızlı şekilde müdahale
ederek çalışanın, işletmenin ve çevrenin
zarar görmesinin engellenmesi gerekir.
12
31
için
İş sağlığı ve güvenliği hiçbir
zaman üretimden ayrı olarak
tek başına ele alınmamalıdır.
Daima üretimin bir unsuru
olarak düşünülmeli ve
üretimle iç içe mütalaa
edilmelidir.
18
Metal İş Kolunda İş Güvenliği ve İş Kazalarının Maliyeti
İş kazaları nedeniyle gerek işletme
maliyetinin düşürülmesi, gerekse ülke
ekonomisinin zarara uğramaması için iş
sağlığı ve güvenliği önlemlerinin alınması
önemarz etmektedir.Bu bağlamda; metal
iş kolunda faaliyet gösterenişyerlerinde;
Kayıt dışı ekonomi kayıt altına
alınmalıdır.
İşletmelerde taşeronluk sistemi
azaltılmalıdır.
İşçi ve işveren sendikalaşması
yaygınlaştırılmalıdır.
Risk değerlendirmesi mutlaka
yapılmalıdır.
Belirlenen yüksek riskler kabul
edilebilir risk rekoruna düşürülmeli
ve sürekli kontrol ve denetim
yapılmalıdır.
Çalışanlara sürekli İSG eğitimi
verilmelidir.
Makine ve ekipmanlarının koruyucu
donanımları eksiksiz olmalıdır.
KKD kullanmanın önemi vurgulanmalı
ve KKD’yi kullanmaya özel
önem verilmeli, KKD’ların işin bir
parçası ve gereği olduğu benimsetilmelidir.
KKD’nın ergonomik, hijyenik ve
fonksiyonel uyumuna gerekli özen
gösterilmelidir.
Çalışanların yasa gereği yapacağı
işe, kullanacağı makine ve cihazlara
ait eğitimlerini aldıktan sonra işine
başlaması sağlanmalı, teknoloji değiştikçe
eğitimler tekrarlanmalıdır.
j. İş kazalarının sonucunda kayıpların
en aza indirgenmesi için güvensiz
hareket ve güvensiz koşulların
ortadan kaldırılması veya en aza
indirgenmesi için yasa gereği
olması gereken yeterli denetim ve
yönetim sürekli sağlanmalıdır.
k. Çalışanlarca ve yönetenlerce bir işin
sonucu kadar işin nasıl yapıldığının
önemibenimsenmelidir.
a.
b.
c.
ç.
d.
e.
f.
h.
ı.
i.
SONUÇ
Modern ülkelerde olduğu
gibi, iş sağlığı ve güvenliği
sorunlarının çözümünde
gelişmiş analiz yöntemleri
kullanılmalı, model
programların tasarımı
yapılmalı, risk
değerlendirme metodları
geliştirilmeli ve bunlar
uygulanmalıdır. Sorunların
bilimsel ve çağdaş
yaklaşımlar ile sistematik
olarak kaynağına inilmesi ve
sorunların modern
programlar çerçevesinde en
kısa zamanda en aza
indirilmesi kaçınılmaz bir
zorunluluktur. İş sağlığı ve
güvenliğinin tarafları olan
devlet, işveren, çalışan,
üniversiteler ve diğer sivil
toplum örgütleri ortak
hareket etmelidir. İş sağlığı
ve güvenliği hepimizin ortak
sorumluluğundadır.
1. Tan, O.; “İş Kazası Oluşmadan Alınacak
Önlemlerin Maliyeti ile İş Kazası Oluştuktan
Sonraki Harcama Maliyetlerinin Analizi ve
Karşılaştırılması”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul
Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul,
Türkiye, (1999).
2. Erdönmez C.: “Türkiye’de İş Kazaları”, Yüksek
Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü, İstanbul,Türkiye, (1992) .
3. Dalbay Ö.: “Türkiye’de İş Kazaları ve Meslek
Hastalıklarının Topluma Maliyeti (1960-1990
Dönemi)”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul,
Türkiye, (1992) .
4. Kaşaltı Ş.: “İnşaat Sektöründe İş Kazaları ve
Ekonomik Kayıpların Araştırılması ve
Değerlendirilmesi”, Yüksek Lisans Tezi, Gazi
Üniversitesi Kazaları Araştırma Enstitüsü
Ankara,Türkiye, (1991) .
5. Ağır, A.: Metalden Eşya İmal Eden Atölyelerde
Çalışan 12-19 Yaş Gurubu Çırak İşçilerin İş
Kazaları Konusunda Bilgi, Tutum ve Davranışları,
Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Fen
Bilimler Enstitüsü,Ankara,Türkiye, (1996) .
6. Taşpınar, G: Türkiye’de Metal Sanayii İş Kolunda
Ortaya Çıkan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği
Sorunları ile Bu Sorunlara İlişkin Çözüm Önerileri,
Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Fen
Bilimler Enstitüsü,Ankara,Türkiye, (1996) .
7. Yıldız, S.: MKE Kurumunda Metal İş Kolunda
Çalışan İşçilerin İş Kazaları ve Kazaların
İstatistiksel Analizi, Yüksek Lisans Tezi, Gazi
Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara,
Türkiye, (1996) .
8. SSK,“Sosyal Sigortalar Kurumu İstatistik Yıllığı”
Ankara,Türkiye (2007).
9. “İş ve SosyalGüvenlikYasaları”Ankara. (2008).
10. Yalman, S.: Kişisel Görüşme web istatistiklerini
bilgisayardan alma, (SGK Bilgi İşlem Dairesi
Başkanlığı.), Ankara, (2001).
11. Heinrich, H.W. 1930. Industrial accidents and
safety.Monthly
Labour Rev. (United States Department of
Labor).Washington.
(01.02.2009)

http://74.125.77.132/search?q=cache:qTJfXn

cmwwJ:tarimbilimleri.agri.ankara.edu.tr/200
8/111_4/Makale%252017.pdf+i%C5%9F+k
azas%C4%B1+maliyet+heinrich+buzda%C4
%9F%C4%B1&cd=1&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
kaynaklar
19
İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Risk Değerlendirmesi, risk değerlendirmesi yönetmeliği, İnsan Güvenilirlik
Değerlendirmesi,Hiyerarşik Görev Analizi,cnc tezgahı risk analizi, isg risk

 

 

Arama Terimleri:

  • birim birim risk değerlendirme
  • çimento fabrikası için fine kinney metodu ile yapılmış risk değerlendirme örneği
  • patlamadan korunma dökumanı hazirlama için yetki belgesi zorunlu mu
  • risk değerlendirme sürecinde dikkat edilmesi gereken prensipler
Firmalar, Genel Bilgiler kategorisinde bulunan Risk Değerlendirmesi sitemize 28 Haziran 2013 tarihinde eklenmiş ve 164 kişi tarafından ziyaret edilmiş.

Yorumlar

İsminiz
E-Posta Adresiniz
Yorumunuz