Adres : -
Telefon : -
E-Posta : -
Üyelik Tarihi : 10 Temmuz 2013

İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ ALANINDA TEMEL BİLGİLER

İŞÇİ SAĞLIĞI
VE
İŞ GÜVENLİĞİ ALANINDA
TEMEL BİLGİLER
Baskı: 500 adet, Ekim 2011
Yayımlayan: TMMOB adına TMMOB İstanbul İl Koordinasyon Kurulu
Sekreterya: Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi
Adres: Yıldız Sarayı Dış Karakol Binası Beşiktaş İstanbul
Tel: 0212 327 87 68, Faks: 0212 327 13 61, Web: www.ikkistanbul.org
Mühendislikte, Mimarlıkta ve Planlamada ÖLÇÜ dergisi ekidir.
Basım Yeri: Özdil Basımevi, Galip Dede Cad. No: 77 Tünel, Beyoğlu 34420 İstanbul
Tel: 0212 251 83 13
– iii –
İçinde kiler
KISALTMALAR……………………………………………………………………………………………………………………………………..vi
GİRİŞ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… vii
I. GENEL BİLGİLENDİRME……………………………………………………………………………………………………………9
1.1. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği İle İlgili Olarak Dünyadaki ve Türkiye’deki
Durum Nedir?………………………………………………………………………………………………………………………………9
1.2. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Niçin Önemlidir?…………………………………………………….. 10
1.3. İş Güvenliği Nedir?……………………………………………………………………………………………………………… 10
1.4. İş Kazası ve Meslek Hastalığı Nedir?…………………………………………………………………….. 10
1.5. İş ile İlgili Kaza ve Hastalıkların Maliyeti Nedir?……………………………………………….11
1.6. Türkiye’de İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine İlişkin Temel Düzenlemeler
Nelerdir?……………………………………………………………………………………………………………………………………….11
1.7. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğinde İşverenin Yükümlülüğü Nedir?……………. 12
1.8. İşyerindeki Koruyucu ve Önleyici Hizmetler ile İlgili Yönetmelikler
Nelerdir? TMMOB ve TTB’nin bu yönetmeliklere dair görüşü nedir?……. 12
II. İŞ KAZALARININ NEDENLERİ VE ÇALIŞMA ORTAMINDAKİ
TEHLİKELERİN KONTROLÜ…………………………………………………………………………………………………….14
2.1. Tehlike ve Risk Nedir?……………………………………………………………………………………………………….. 14
2.2. İş Kazalarının Nedenleri Nelerdir?……………………………………………………………………………. 14
2.2.1. Tehlikeli Çalışma Koşulları……………………………………………………………………………….. 15
2.2.2. Tehlikeli Davranışlar……………………………………………………………………………………………… 16
III. ÇALIŞMA ORTAMI VE RİSKLER……………………………………………………………………………………17
3.1. İşçileri maddi ve manevi olarak kayba uğratan iş kazası ve
meslek hastalıklarını meydana getiren nedenler nelerdir?……………………… 17
3.2. Tehlike Kontrol Yöntemleri Nelerdir?……………………………………………………………………….. 19
3.3. Kimyasal Madde Nedir? Nasıl Sınıflandırılır?…………………………………………………… 20
3.4. Tehlike Bilgi Formları Nasıl Hazırlanmalıdır?……………………………………………………. 20
3.5. Etiketleme ve İşaretleme Gerekli midir?……………………………………………………………….. 20
3.6. Kimyasal Maddeler İnsanları Nasıl Etkiler? Nasıl Maruz Kalınır?
Zararları Nelerdir?……………………………………………………………………………………………………………….. 21
3.7. Kimyasal Maddelerin M.A.K. Değeri Nedir?………………………………………………………. 21
3.8. Hangi Maddeler Tahrişe ve Allerjik Tepkilere Yol Açar?……………………………… 21
3.9. Sanayide Kullanılan ve Kansere Neden Olan Maddelere Kimler
Daha Çok Maruz Kalır? Bu Maddeler Vücuda Nasıl Girer?…………………… 21
3.10. İşyerinde Kansere Yol Açan Maddelerin Kullanılması Zorunlu mudur?
Kanser Riski Nasıl Önlenebilir?………………………………………………………………………………….. 22
– iv –
3.11. Gürültü İşçinin Sağlığını Nasıl Etkiler?………………………………………………………………….. 24
3.11.1. Gürültünün Güvenlik Sınırı (Eşik Değeri) Nedir?………………………….. 24
3.11.2. Gürültü Nasıl Kontrol Edilebilir ve İşitme Kaybı Nasıl
Önlenebilir?………………………………………………………………………………………………………………………………. 24
3.12. Ergonomi Nedir?…………………………………………………………………………………………………………………… 25
3.12.1. Ergonomide Yükle İlgili Risk Faktörleri Nelerdir?…………………………. 26
3.12.2. Ergonomide Yapılan İş ile İlgili Risk Faktörleri Nelerdir?………… 26
3.12.3. Ergonomide Çalışma Ortamından Kaynaklanan Risk
Faktörleri Nelerdir?……………………………………………………………………………………………………………… 26
3.12.4. Ergonomide İşin Gereğinden Kaynaklanan Risk Faktörleri
Nelerdir?……………………………………………………………………………………………………………………………………… 27
3.12.5. Ergonomide Bireysel Risk Faktörleri Nelerdir?………………………………. 27
IV. BİLGİLENDİRME VE EĞİTİM…………………………………………………………………………………………….27
4.1. İşçilerin Bilgilendirmesi ve Eğitimi Ne Zaman Verilmelidir?…………………….. 27
4.2. İşçilerin Eğitimi Kapsamına Hangi Başlıklar Girmektedir?………………………. 27
4.3. İşyerinizde Tutulabilecek Temel Bilgi Dokümanları Nelerdir?………………… 28
4.4. İşyeri Planları, İş Profili ve Üretim Şemaları Nasıl Kullanılır?……………….. 28
4.5. Makina ve Ekipman Kayıtları ve Kimyasal Kayıtları Nerelerde Kullanılır?…. 28
4.6. İSG Kurulları Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarını Nasıl Edinebilir?…… 29
V. İŞYERİNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ ORGANİZASYONU………29
5.1. 50’den Az İşçi Çalıştıran İşyerleri İSİG çalışmalarından muaf mıdır?……… 29
5.2. İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliğine İlişkin Olarak Sendika Temsilcisi Ne
Yapabilir?……………………………………………………………………………………………………………………………………. 29
5.3. İşyerinde İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliğinden Sorumlu Olan Kişiler
Kimlerdir?…………………………………………………………………………………………………………………………………… 30
5.4. İşçilerin İSG Konusunda Hakları Nelerdir?…………………………………………………………. 30
5.5. İşyeri İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu Nedir? Hangi İşyerlerinde Kurulur?…. 30
5.6. İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulunun Çalışma Şekli Nedir?………………………….. 31
5.7. İSG Kurulu Kimlerden Oluşur? Kurulun Görevleri Nelerdir?………………….. 32
5.8. İşyerinde İSİG Kurulu Kurmaktan Kaçınan Veya Kurup da Çalışmasına
Engel Olan İşverene Uygulanacak Cezai Yaptırım Nedir?…………………………….. 34
5.9. Cezayı Vermeye Yetkili Kurum Neresidir ve Bu Cezaya Nasıl İtiraz
Edilir?……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 34
5.10. İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimleri ve Ortak Sağlık Güvenlik
Birimlerinin Kurulmasının Zorunlu Olduğu Yerler Nerelerdir?……………….. 34
5.11. İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimleri ve Ortak Sağlık Güvenlik
Birimlerinin Görevleri Nelerdir?…………………………………………………………………………………… 34
– v –
5.12. İşyeri Hekimi…………………………………………………………………………………………………………………………….. 35
5.12.1. İşyeri Hekimlerinin Çalışma Süreleri Nelerdir?………………………………. 35
5.12.2. İşyeri Hekimin Görevleri Nelerdir?………………………………………………………….. 36
5.12.3. İşyeri Hekiminin Yetkileri Nelerdir?…………………………………………………………. 36
5.12.4. İşyeri Hekimin Yükümlülükleri Nelerdir?……………………………………………… 36
5.13. İş Güvenliği Uzmanlığı………………………………………………………………………………………………………. 37
5.13.1. İş Güvenliği Uzmanı Kimdir?………………………………………………………………………. 37
5.13.2. İş Güvenliği Uzmanlarının A, B ve C Sınıfı Belgeye Sahip
Olması Ne Demektir?………………………………………………………………………………………………………… 37
5.13.3. İş Güvenliği Uzmanının Görevleri Nelerdir?…………………………………….. 38
5.13.4. İş Güvenliği Uzmanının Yetkileri Nelerdir?………………………………………… 38
5.13.5. İş Güvenliği Uzmanının Yükümlülükleri Nelerdir?………………………… 38
VI. HAKLAR VE YÜKÜMLÜLÜKLER………………………………………………………………………………….39
6.1. Yasalarımızda işçinin çalışması gereken süreler nelerdir?
Ne kadar süre fazla çalışabilir?…………………………………………………………………………………… 39
6.2. Gece Çalışması Nedir ve Şartları Nelerdir?………………………………………………………. 39
6.3. Ülkemizde En Az Çalıştırılma Yaşı Nedir?………………………………………………………….. 40
6.4. Hangi İşlerde Çocuk Çalıştırılması Yasaktır?……………………………………………………. 40
6.5. Kadın İşçiler Hangi İşlerde Çalıştırılamaz?………………………………………………………… 40
6.6. Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalıştırılacak İşçilerin Nitelikleri
Nelerdir ve Bu İşlerde Çalışma Kaç Saat Olmalıdır?………………………………….. 40
6.7. Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalışacak Olan İşçilerin
İşe Alınmadan Önce Eğitimi Zorunlu mudur?…………………………………………………… 41
6.8. Geçici İş Göremezlik Ödeneği Nedir ve Kimlere Verilir?
Nasıl Hesaplanır? Ne Zaman ve Nereden Alınır?…………………………………………. 41
6.9. İş Kazası Sonucu Meslekte Kazanma Gücü Kaybı
Oran Tespiti İçin Rapor Kimler Tarafından Düzenlenir?…………………………….. 42
6.10. Malul Sayılmaya İlişkin Sigortalının Çalışma Gücü Kaybı
Tespiti Nasıl Yapılır?…………………………………………………………………………………………………………… 42
6.11. Sürekli iş göremezlik geliri nasıl hesaplanır?……………………………………………………. 42
6.12. İş Kazası Veya Meslek Hastalığı Sonucu Yaşamını
Kaybeden İşçinin Hak Sahiplerine Cenaze Yardımı
Verilmesinin Koşulları Nelerdir?………………………………………………………………………………….. 42
6.13. İş Kazası veya Meslek Hastalığı Nedeniyle Yaşamını Kaybeden
İşçinin Yakınlarına Bağlanacak Gelirin Miktarı Nedir?………………………………… 43
6.14. İş Kazası Geçiren veya Meslek Hastalığına Yakalanan İşçi Hangi
Hallerde Emekli Olabilir?…………………………………………………………………………………………………. 43
– vi –
6.15. İşçinin Malullük Sigortasından Emekli Olabilmesi İçin Hangi Koşullar
Gereklidir?…………………………………………………………………………………………………………………………………. 43
VII. MADDİ VE MANEVİ TAZMİNAT SİSTEMLERİ VE İŞGÜVENCESİ……..44
7.1. İş Kazası ya da Meslek Hastalığı Sonucu Beden Bütünlüğü
İhlal Olan İşçi, Hangi Zararlarının Tazmin Edilmesini İsteyebilir?
Zararın Tazmininde Hangi Unsurlar Göz Önüne Alınır?……………………………. 44
7.2. İş Kazası Veya Meslek Hastalığından Yaşamını Kaybeden
İşçi İçin Kimler Tazminat Davası Açabilir?…………………………………………………………… 44
7.3. İş Kazası Nedeniyle Hangi Maddi-Manevi Tazminat Davaları Açılabilir?….. 44
7.4. İşçiye İş Sözleşmesini Derhal Feshetme Olanağı Veren Sağlık
Nedenleri Nelerdir?…………………………………………………………………………………………………………….. 44
7.5. İşveren Hangi Sağlık Nedenleriyle İşçinin İş Akdini Bildirimsiz;
Yani Sadece Kıdem Tazminatını Ödeyerek Feshedebilir?………………………. 45
VIII. DENETLEME VE YAPTIRIMLAR…………………………………………………………………………………45
8.1. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerini Almayan İşverenlere
Verilecek Cezalar Nelerdir?…………………………………………………………………………………………… 45
8.2. İş Kazasına Neden Olmanın Cezası var mıdır?……………………………………………… 46
IX. İLKYARDIM…………………………………………………………………………………………………………………………………….46
9.1. Mevzuatta İlkyardım ve İlk Müdahale Konusunda Ne Gibi İlkeler
Getirilmiştir?……………………………………………………………………………………………………………………………… 46
9.2. İlkyardım Görevlilerinin Eğitimi Hangi Konuları İçermelidir?………………….. 46
9.3. İlkyardım Araçları Nelerdir?……………………………………………………………………………………………. 47
9.4. İşçinin Üzerinde Bulunması Gereken İlkyardım Malzemeleri Nelerdir?…… 47
9.5. İşyerlerinde Bulundurulması Gereken İlkyardım ve İlk Müdahale
Malzemeleri Nelerdir?……………………………………………………………………………………………………….. 47
KISALTMALAR
ILO – Uluslararası Çalışma Örgütü
İK – İş Kanunu
SGK – Sosyal Güvenlik Kurumu
WHO – Dünya Sağlık Örgütü
SSGSS – Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Yasası
ÇSGB – Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
İSGB – İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi
OSGB – Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi
– vii –
GİRİŞ
Ülkemizdeki önemli sorunlarımızdan birisi iş kazaları ve meslek hastalıkları
nedeniyle her yıl binlerce insanımızın ölmesi, onbinlerce insanımızın
sakat kalması, sağlığını yitirmesi ve acı çekmesidir. Bu durumun en önemli
nedenleri; işçi sağlığı ve iş güvenliğine yeterli önemin verilmemesi, yasalardaki
sorunlar, denetim eksikliği, sermayenin işçi sağlığı ve iş güvenliği alanını
maliyet olarak görmesi ve kar hırsıdır.
Mühendisler, mimarlar ve şehir plancıları da bu süreçte çok yönlü olarak
yer almaktadırlar. Bir çok meslektaşımız iş kazaları sonucunda yaşamını
kaybetmiş veya çeşitli sağlık sorunlarına maruz kalmışlardır. Bir çok meslektaşımız
da çalıştıkları işyerlerinde yaşanan kazalardan sorumlu tutularak hapis
ve para cezalarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Öte yandan yaşanan acılar
ve yol açtığı sonuçlar cezalar ve maddi bedellerden çok daha ağırdır.
Bilimsel bilgilerin üretime uygulanması konusunda kritik bir konumda
bulunan mühendis, mimar ve şehir plancılarının bu konumunun gereğini işyerlerinde
yerine getirmesi gerekmektedir. Bu, en başta içinde yaşadığımız
topluma, bize emek verenlere, birlikte çalıştığımız insanlara ve yakınlarımıza
karşı sorumluluğumuzdur.
Mühendis, mimar ve şehir plancıları işyerlerinde bazen “İş Güvenliği Uzmanı”
olarak, çoğunlukla da üretim, planlama, proje vb. çok farklı görevlerle
yer almaktadırlar. Ancak, görevi her ne olursa olsun mühendis, mimar ve şehir
plancıları süreçlerin bütün aşamalarında işçi sağlığı ve iş güvenliğini, çevre
sağlığını ve toplumun çıkarlarını göz önünde tutmalıdır. Mesleklerimizin
okul dönemi müfredatında ise işçi sağlığı ve iş güvenliği çok sınırlı ölçülerde
– viii –
yer almaktadır. Meslektaşlarımızın çoğunluğu işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda
hiçbir eğitim almamıştır.
TMMOB İstanbul İKK bünyesinde oluşturulan İSİG Komisyonu bu nedenle
meslektaşlarımızı ve konuyla ilgili kişileri işçi sağlığı ve iş güvenliğinin
temel yasal düzenlemeleri, bu konudaki haklar, yapılması gereken çalışmalar
konusunda bilgilendirmek için elinizdeki broşürü hazırlamıştır.
TMMOB ve bağlı odaların işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin olarak yayınlanan
mevzuata eleştirileri kamuoyuyla paylaşılmakta, gerekli görülmesi
durumunda bu mevzuatın kısmen veya tamamen iptali için davalar açılmaktadır.
Bununla birlikte broşürümüzde mevcut durumda geçerli olan yasa, tüzük
ve yönetmelikler objektif olarak sunulacaktır.
Ülkemizde işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin yasa, tüzük ve yönetmelikler
yerli yerine oturmuş değildir. Bundan dolayı sık sık yasa değişiklikleri,
yönetmelik iptalleri, yeni yayınlanan yönetmelikler olabilmektedir. Bu nedenle
broşürümüzde belirtilen düzenlemeler yol gösterici olmakla birlikte ayrıntılı
bilgi için düzenlemelerin son şekline bakmakta yarar vardır. Broşürümüz, yayınlandığı
tarihteki mevzuatı temel alarak hazırlanmıştır.
Son yıllarda mevzuatta ve bu konudaki literatürde kullanılan “İş Sağlığı
ve Güvenliği” kavramının daha önceden kullanılan “İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği”
kavramına göre eksikleri olduğu için TMMOB Genel Kurulu’nun “İşçi
Sağlığı ve İş Güvenliği” kavramının kullanılması kararı vardır. Bu nedenle
doğrudan alıntı ve mevzuat bölümleri dışında “İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği”
tanımlaması kullanılacaktır.
Mühendislik, tıp, hukuk, organizasyon ve ekonomi boyutlarına sahip çok
geniş ve disiplinler arası bir alan olan işçi sağlığı ve iş güvenliği konusu küçük
hacimli bir broşürde bütün başlıklarıyla ele alınamaz. Bu nedenle broşürümüzün
bu alanı tanımayanlar için ilk giriş bilgilerini sağlayacak, bilgiye ulaşılacak
kaynaklar için yol gösterici olacak şekilde mütevazi bir işlev görmesi
hedeflenmiştir.
Yararlı olacağını umarız.
Ekim 2011
– 9 –
I. GENEL BİLGİLENDİRME
1.1. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği İle İlgili Olarak Dünyadaki ve
Türkiye’deki Durum Nedir?
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) rakamlarına göre her yıl yaklaşık
2.200.000 kişi iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı hayatını kaybediyor.
ILO rakamlarına göre;
Her gün yaklaşık 6000 kişi iş kazası ve meslek hastalıkları nedeniyle
yaşamını yitiriyor. Yıllık toplamda 350.000 kişi iş kazası, 1.700.000 kişi ise
meslek hastalıklarından yaşamını yitiriyor.
Her yıl 270.000.000 iş kazası meydana geliyor ve 160.000.000 kişi meslek
hastalıklarına yakalanıyor.
Her yıl zehirli maddelerden dolayı 438.000 işçi yaşamını yitiriyor ve dünya
da meydana gelen cilt kanserinin %10’unun işyerlerinde zehirli maddelerle
temas yüzünden oluştuğu belirtiliyor. Her yıl asbest yüzünden 100.000
kişinin yaşamını yitirdiği tahmin ediliyor.
Her yıl silikozis hastalığının neden olduğu akciğer kanseri ve ölümcül
hastalıklardan 10 milyonlarca insan hayatını kaybediyor. Latin Amerika’da
maden işçilerinin %37’si, Hindistan’da taş kalem işçilerinin %50’si ve taş kırma
işçilerinin %36’sı bu hastalığa yakalanmış durumdadır.
Özellikle sanayileşmiş ülkelerde gerçekleşen iş kazalarının %25 ile %40’ı
inşaat sektöründe gerçekleşiyor.
Ülkemizde ise, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) istatistiklerine göre,
her yedi dakikada bir iş kazası olmakta, her 10,8 saatte bir çalışan hayatını
kaybetmekte ve her 5,5 saatte ise; bir işçi sürekli iş göremez şekilde sakat
kalmaktadır. En yüksek iş kazası oranı ise; toplam işyeri sayısının %98’ini
oluşturan ve 50’den daha az işçi çalıştırılması nedeniyle İş Sağlığı ve Güvenliği
Kurulu oluşturma, işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı, işyeri hemşiresi
veya sağlık memuru bulundurma gibi zorunlulukların bulunmadığı, küçük işletmelerde
görülmektedir. Ancak Türkiye’de kayıt dışı çalışmanın yaygınlığı,
meslek hastalıkları hastanelerinin ve kayıtların yetersizliğinden dolayı gerçek
sayıların bu sayılardan çok daha yüksek olduğu tahmin edilmektedir.
İşçi sağlığı ve iş güvenliği açısından temel amaç insanların sağlıklı bir
yaşam sürmesi için uygun ortamın sağlanması olmalıdır. Yasal zorunluluklar
bu nedenle kağıt üzerinde ve göstermelik olarak değil, insanların sağlık ve
güvenliğini güvenceye almak amacı doğrultusunda ele alınmalı, uygulanmalı
ve geliştirilmelidir.
– 10 –
1.2. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Niçin Önemlidir?
İşçi sağlığı ve iş güvenliği yalnızca teknik ve tıbbi bir çalışma olarak ele
alınamaz. İşçilerin beslenme, barınma olanakları, doğal çevrenin yaşanabilir
olması, iş güvencesinin olması, sendikalaşma hakkı gibi pek çok konu işçilerin
sağlığını ve güvenliğini doğrudan etkilemektedir. Burada “işçi sağlığı”
dendiğinde mavi ve beyaz yakalı, kadrolu – taşeron, veya kamuda memur
statüsünde bütün çalışanları kapsayacak şekilde ele alınmalıdır.
İşçi sağlığı ve iş güvenliğine önem verilmesinin ana nedeni; yaş, cinsiyet,
ırk ve meslek farkı gözetilmeksizin herkesin yaşama hakkının en yüksek düzeyde
garanti altına alınması gerekliliğidir.
İşçi sağlığı ve iş güvenliği duyarlılığının ve çalışmalarının gelişmesinde,
en başta işçilerin 200 yılı aşan mücadeleleri etkili olmuştur. Ayrıca ekonomik
ve sosyal açıdan sanayileşmenin sonuçlarından biri olarak kentleşme, çekirdek
aile yapısına geçiş sonucu iş kazası ve meslek hastalıklarından etkilenen
insan sayısındaki artış, işçinin iş göremez hale gelmesi ile birlikte ailenin
yoksulluğa düşmesi, iş göremez hale gelen insanların maddi ve manevi toplumsal
etkileri, güvensiz çalışma koşullarının işyerinde yabancılaşmaya ve iş
veriminin düşmesine neden olması ve sosyal güvenlik ihtiyacının artması gibi
faktörlerin etkisi olmuştur.
İşçi sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının yukarıdaki genel amaçlarının
dışında; işyerlerinde yeterli güvenlik tedbirlerini alarak işçilerin korunması,
işçileri tıbbi, fiziksel ve ruhsal açıdan en üst seviyeye çıkarılması, işyeri ortamında
sağlığa zarar verebilecek unsurların hijyenik önlemlerle ortadan kaldırılması,
işçiler ile iş arasındaki uyumun sağlanması, meydana gelen sağlık
zararlarının ve meslek hastalıklarının tespit edilerek işçilerin tedavi olmalarını
sağlaması, karşılaşılan zararların derecelerini objektif ve bilimsel yollarla belirleyip
değerlendirmenin yanı sıra işyerinin güvenliğinin de sağlaması, olası
kazaları engelleyerek verimliliğin arttırılması hedefleri vardır.
1.3. İş Güvenliği Nedir?
İş güvenliği; işçilerin iş ortamında karşılaşabilecekleri tehlikelerin, yok edilmesi
veya azaltılması için getirilen yükümlülüklerden oluşan teknik kuralların bütününü
ifade eden, iş kazaları ve meslek hastalıklarını azaltan bir bilim dalıdır.
1.4. İş Kazası ve Meslek Hastalığı Nedir?
ILO iş kazasını “belirli bir zarar ya da yaralanmaya neden olan, beklenmeyen,
önceden planlanmayan bir olay” şeklinde tanımlamıştır.
– 11 –
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ise iş kazasını şöyle tanımlamaktadır: “Önceden
planlanmamış ve çoğu zaman, kişisel yaralanmalara, teçhizatın zarar
görmesine, üretimin bir süre durmasına yol açan olaydır.”
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun (SSGSS) 14.
maddesine göre meslek hastalığı, “sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden
dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı
geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal özürlülük halleridir.”
1.5. İş ile İlgili Kaza ve Hastalıkların Maliyeti Nedir?
İş kazaları ve meslek hastalıklarının temel mağdurları işçiler olmakla birlikte,
işverenler ve toplum için de maliyetleri söz konusudur.
İşçilerin maruz kalacakları sonuçlar; işçinin hayatını kaybetmesi, fiziksel
ve duygusal sıkıntılar yaşaması, yaşamının geri kalan kısmının zorlaşması
yanında gelir kaybı, işini kaybetme olasılığı, sigortasız çalışma halinde tedavi
giderleridir.
İşverenlerin karşılaşabilecekleri maliyetler ise; iş gücü kaybı, tedavi ve
tazminat giderleri, makina ve teçhizatın zarar görmesi, üretimin yavaşlaması
veya duraklaması, verimlilik ve kalitenin düşmesi, yasal yükümlülüklerle karşılaşmadır.
Bununla birlikte; müşteri memnuniyetsizliği, inceleme süresi, kilit
işçinin kaybedilmesi, yerine yeni işçinin alınması ve eğitilmesi, ikame donanımın
alınması, işçilerin motivasyonun azalması ve işletmenin imajının zarar
görmesi de maliyetler arasında değerlendirilmektedir.
Ulusal ekonomi açısından maliyeti; sosyal güvenlik sistemi ile hastane,
iyileştirme merkezi giderleri için harcamanlar söz konusudur. Çalışma ve
Sosyal Güvenlik Bakanlığı (ÇSGB) verilerine göre; ülkemizde iş kazalarının
yıllık maliyetinin 35.000.000.000 TL olduğunun belirlenmiştir. SGK verilerine
göre 2009 yılında 9.030.202 sigortalı işçiden 64.316’sı iş kazası geçirmiş,
bunlardan 1.171’i hayatını kaybetmiştir. Bu kayıpların sonucu 1.589.116 iş
günü kaybı söz konusudur. Ancak ülkemizde işletmelerin yalnızca % 2’si
işçi sağlığı ve iş güvenliği için harcamada bulunmaktadır.
1.6. Türkiye’de İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine İlişkin Temel
Düzenlemeler Nelerdir?
İşçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda Türkiye’nin imzaladığı uluslararası
sözleşmelerde ve Anayasa’da hükümler vardır.
Anayasa’nın 50. maddesine göre “kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne
– 12 –
uymayan işlerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği
olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar. Dinlenmek,
çalışanların hakkıdır.”
Anayasa’nın 56. maddesine göre ise “herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede
yaşama hakkına sahiptir.”
4857 sayılı İş Kanunu’nun 77-89. maddesi arasında kalan maddeler iş
sözleşmesine göre çalışanlar için temel iş güvenliği düzenlemelerini getirmektedir.
5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu iş
kazaları ve meslek hastalıkları durumunda yapılacak yardım ve ödemelerin
şartlarını düzenlemektedir.
1.7. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğinde İşverenin Yükümlülüğü Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu madde 77’de işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda
işverenlerin yükümlülüklerine yer verilmiştir:
MADDE 77. – “İşverenler işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması
için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak,
işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme
uymakla yükümlüdürler. İşverenler işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği
önlemlerine uyulup uyulmadığını denetlemek, işçileri karşı karşıya bulundukları
mesleki riskler, alınması gerekli tedbirler, yasal hak ve sorumlulukları
konusunda bilgilendirmek ve gerekli iş sağlığı ve güvenliği eğitimini vermek
zorundadırlar. Yapılacak eğitimin usul ve esasları Çalışma ve Sosyal Güvenlik
Bakanlığı’nca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir. İşverenler işyerlerinde
meydana gelen iş kazasını ve tespit edilen meslek hastalığını en geç iki iş
günü içinde yazı ile ilgili bölge müdürlüğüne bildirmek zorundadırlar. Bu bölümde
ve iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin tüzük ve yönetmeliklerde yer alan
hükümler işyerindeki çıraklara ve stajyerlere de uygulanır.”
1.8. İşyerindeki Koruyucu ve Önleyici Hizmetler ile İlgili
Yönetmelikler Nelerdir? TMMOB ve TTB’nin bu yönetmeliklere dair
görüşü nedir?
27/11/2010 tarihinde yayınlanan “İşyeri Hekimlerinin Görev, Yetki, Sorumluluk
ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik”, “İş Güvenliği Uzmanlarının Görev,
Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik” ve “İş Sağlığı ve
Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği” bu konudaki temel düzenlemelerdendir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği’nin 4. bölümünde yer alan
İSGB ile OSGB Çalışma Usul ve Esasları kapsamındaki düzenleme şöyledir:
– 13 –
“Madde 12- (1) İSGB ve OSGB’ler işyerlerinde sağlıklı ve güvenli bir çalışma
ortamı oluşturmak amacıyla;
a) İşyerinde sağlık ve güvenlik risklerine karşı yürütülecek her türlü koruyucu,
önleyici ve düzeltici faaliyeti kapsayan çalışma ortamı gözetiminden,
b) İşçilerin sağlığını korumak ve geliştirmek amacı ile işçilere verilecek sağlık
gözetiminden,
c) İşçilerin iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri ve bilgilendirilmelerinden,
ç) İşyerinde kaza, yangın, doğal afet ve bunun gibi acil müdahale gerektiren
durumların belirlenmesi, acil durum planının hazırlanması, ilkyardım ve
acil müdahale bakımından yapılması gereken uygulamaların organizasyonu
ve ilgili diğer birim, kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılmasından,
d) Çalışma ortamının gözetimine ve işçilerin sağlık gözetimine ait bütün bilgilerin
kayıt altına alınmasından,
e) İşçilerin yaptıkları işler, işyerinde yapılan risk değerlendirme sonuçları ve
maruziyet bilgileri ile işe giriş muayeneleri, periyodik sağlık muayeneleri
sonuçları ve iş kazaları ile meslek hastalıkları kayıtlarının, işyerindeki
kişisel sağlık dosyalarında gizlilik ilkesine uyularak saklanmasından, sorumludurlar”.
TMMOB ve TTB’nin bu yönetmeliklere itirazı söz konusudur. İtiraz edilen
noktalar kısaca şu şekilde açıklanmaktadır;
“Bu yönetmelikle; işçi sağlığı ve iş güvenliği hizmet sunumu ve eğitim
hizmetleri taşerona devredilmektedir. Taşeronluk İş Yasası’nda özel düzenlemesi
bulunan; işçi haklarının kısıtlanmasından işçi sağlığı ve iş güvenliği
önlemlerinin alınmamasına kadar birçok sakıncayı barındırdığından, mutlak
zorunluluk hali dışında uygun görülmeyen bir çalışma biçimidir. Daha çok
işçinin daha etkin işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemleriyle karşılaşmasına yönelik
çaba içinde olunması gerekirken, ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel
Müdürlüğü’nün taşeronlaştırmanın düzenleyicisi ve destekleyicisi olması
doğru değildir. Bugün işçi sağlığı ve iş güvenliği alanında ülkemizdeki en
yaygın hizmet sunum modeli olan işyeri ortak sağlık birimlerinin tasfiye edilmesiyle
yerine, işyeri dışında özel şirketlerin kuracağı birimlerin geçirilmeye
çalışılması için gösterilen çaba kabul edilebilir değildir.
İş güvenliği mühendisleri ve işyeri hekimlerinin eğitim hizmetlerinin özel
dershaneler aracılığıyla verilmesine yönelik ısrarı doğru bulmuyor ve kesinlik–
14 –
le kabul etmiyoruz. Sosyal tarafların yönetmeliklerden beklediği, çalışanların
işyerindeki tehlikelerle karşılaşma ve onlara maruz kalma olasılığını en aza
indirmek için oluşturulacak örgütlenme, normlar ve sürekli gözetimi mümkün
kılan bir yapıyı ortaya çıkarmaktır. Bu yapının tarafları ise, devlet, işveren,
işçiler ve sendikaları, iş güvenliği mühendisleri ve İşyeri hekimleridir. Bu
unsurların doğru kurgulanması, güvenlik kültürünün gelişimine ve sistemin
tesisine güçlü bir temel sağlayacaktır. Bu nedenle, iş güvenliği mühendisi, işyeri
hekimi ve sendikaları düzenlemelerin içine, işlevine uygun ana unsurlar
olarak koymak gerekir. Bu unsurları inkâra dönük bir yaklaşımın ürünü olan
yönetmeliklerin amaca hizmet etmeyeceği açıktır.”
II. İŞ KAZALARININ NEDENLERİ VE ÇALIŞMA
ORTAMINDAKİ TEHLİKELERİN KONTROLÜ
2.1. Tehlike ve Risk Nedir?
Tehlike, işçi sağlığını ve iş güvenliğini tehdit eden, zora sokan, büyük
zarara yol açabilecek durumlardır. Tehlikeye yol açabilecek faktörleri; insani,
çevresel ve teknik faktörler olarak ayırabiliriz. İnsani faktörler; yaş, cinsiyet,
eğitim, deneyim, fizyolojik ve psikolojik nedenler v.b., çevresel faktörler; gürültü,
ısı, ışık radyasyon, mikroorganizmalara tahriş edici ve boğucu gazlara,
anestezik ve narkotik maddelere maruz kalma, vb. teknik faktörler; makinelerin
periyodik bakımlarının yapılmaması, kapasitelerinin zorlanması, aletlerdeki
aksaklıklar, malzeme ve İşyerindeki hatalar, kişisel korunma araçlarının
kullanılmaması, makinelerin hatalı yerleşimi, ergonomik olmayan koşulları
v.b. olarak söylenebilir.
Risk, bir tehlikenin ortaya çıkma ihtimali ve bu tehlikenin ortaya çıktığı
anda sebep olacağı etkinin ciddiyeti arasındaki bağ olarak tanımlanabilir.
2.2. İş Kazalarının Nedenleri Nelerdir?
İş kazalarının nedenleri 3 ana başlık altında toplanabilir; tehlikeli çalışma
koşulları, tehlikeli davranış ve denetimsizlik.
– 15 –
Şekil: 1.1. İş Kazalarının Nedenleri
2.2.1. Tehlikeli Çalışma Koşulları ve Önlemler
Tehlikeli çalışma koşulları, çalışma alanlarında bulunan ve kayıplı olaylara
neden olabilecek tehlikelerdir. Bu tehlikeler, işçilerin yaptığı hatalar ya da
üretim sisteminde görülen aksaklıklar sonucu ortaya çıkmaktadır. Güvensiz
koşullar genellikle bakım, tertip-düzen, çevresel kontrol ve tasarım sistemlerinde
oluşan aksaklıklardan meydana gelir.
Önleyici bakım: Önleyici bakım planı üreticilerin spesifikasyonlarına ya
da işletmenin belirlediği esaslara göre hazırlanmalıdır. Günümüzde makinaların,
malzemelerin ve enerji kaynaklarının mekanik ve yapısal limitleri tanımlanmıştır.
Önleyici bakım sisteminin olmadığı ya da olup da uygulanmadığı ve
düzeltici bakımların yapılmadığı işletmelerde işçiler için riskler oluşmaktadır.
Tertip-düzen: Üretimin sonucu oluşan değişikliklerin temizlik yapılarak,
gerekli olmayan malzemelerin kullanım alanı dışında yerleştirilerek, malzemelerin
ve ekipmanların tekrar düzenlenerek giderilmesi gerekmektedir.
Çalışma Alanı: Çalışma alanı ise; insan vücudunu, görme düzeyini, işitme
düzeyini, nefes alma düzeyini ve vücut sıcaklığını etkileyen koşulları içermektedir.
Çalışmaların verimli bir şekilde sürdürülebilmesi için hava kalitesi,
aydınlatma, gürültü ve sıcaklıkla ilgili gerekliliklere uyulması gerekir.
Tasarım: Tasarım aşamasından sonra uygunsuz durumları tespit ederek
gerekli düzeltmeleri yapmak ve uygulamak bazı durumlarda mümkün olamamaktadır.
İş güvenliği ve sağlık konularındaki teknolojinin gelişmesiyle yeni projelere
iş güvenliği açısından gerekli tasarımları eklemek mümkün olabilmiştir.
Yönetim Politikaları ve Kararları
Kişisel Faktörler
Çevresel Faktörler
KAZA
Kişisel Kayıplar
Maddi Kayıplar
Temel Nedenler
Dolaylı Nedenler
Dolaysız Nedenler
Güvensiz
Eylemler
Güvensiz
Koşullar
Planlanmamış Olaylar
Zehirli veya Zararlı Gazlar
Tehlikeli Madde
– 16 –
2.2.2. Tehlikeli Davranışlar
İşçiler zaman zaman koruyucuları devre dışı bırakabilmekte, kendilerine
verilen kişisel koruyucu donanımları kullanmayabilmekte, uyarılara rağmen
tehlikeli bölgelere girebilmekte ve benzeri tehlikeli davranışlarda bulunabilmektedir.
Ancak, bu hatalar tek başına işçilerin dikkatsizliğinden kaynaklanmamaktadır.
İşyeri yönetiminin gerekli ve yeterli eğitimi vermemiş olması;
KKD’lerin yapılan işe ve işçiye uygun olmaması, işletmenin idari ve ekonomik
araçlarla işçileri hızlı tempoyla çalışmaya zorlaması, bilinçli veya bilinçsiz
olarak yapılan hataların önlenmesi için yeterli gözetimin yapılmaması gibi
nedenler temelde yatan nedenlerdir. Unutulmamalıdır ki hiç kimse yaptığı işi
doğuştan bilmemektedir, ancak bir eğitim ve tecrübe sürecinde öğrenmektedir.
İşletmenin üretim veya hizmet sunumunu yeterli nitelikte yapılması için
gösterilen özeni, işin güvenli yapılması için de göstermesi zorunludur.
Kişilerin tehlikeli davranışlarının olası nedenlerini anlamak için kasıtlı ve
kasıtsız davranışları incelemekte yarar vardır.
Tehlikeli davranışların birçoğunun kasıtsız davranışlar olduğu tespit
edilmiştir. Bu tür tehlikeli davranışların kontrolü için aşağıdaki konular incelenmelidir:
Can Sıkıntısı: Sürekli tekrarlanan işler can sıkıntısına neden olabilir.
Uyarı eksikliği, işçinin konsantrasyonunun ve ilgisinin azaltmasına neden
olabilmektedir. Bu durumda da çalışan yaptığı güvensiz hareketlerin farkında
olmayabilir.
Yorgunluk: Fiziksel olarak yorulan bir kişi zihinsel olarak da yorgunluk
hissedebilir. Bu da ilginin ve konsantrasyonun dağılmasına neden olmaktadır.
Bilgi Eksikliği: Bazı durumlarda işçi, işin nasıl doğru yapılacağını bilemeyebilir.
Bu sebeple tüm işçilere iş hakkında eksiksiz bilgi verilmelidir.
Aşırı Yakınlık: Belirli bir süre geçtikten sonra işçiler yaptıkları işe çok
alışabilirler. Bu da işe çok yakın olduğu için “İşletme körlüğü” olarak da
ifade edilebilen işçinin ortamdaki tehlikelerin farkına varamamasına neden
olabilir.
İş Güvenliği Eğitimi Eksikliği: Eğitim eksikliği sonucunda işçiler, iş güvenliği
prosedürlerini ve uyulması gereken kuralları bilmezler. İyi planlanmış
tüm işçileri kapsayan bir eğitim programı ile bu problem aşılabilir.
Tehlikeli davranışların diğer kategorisi olan kasıtlı davranışlar daha karmaşıktır,
açıklanması ve kontrol edilmesi güçtür. Kasıtlı tehlikeli davranış–
17 –
lar, işçilerin tehlikelerin farkında oldukları halde riski kabullendikleri ve her
koşulda aynı davranışları gösterdikleri durumlardır.
Aşırı Güven: Kasıtlı tehlikeli davranışların en genel nedeni kişilerin kendilerine
aşırı güven duymalarıdır. Tecrübeli işçiler, bilinen güvensiz hareketlere
her şeye rağmen devam ederler çünkü yıllardır bu şekilde çalışmalarına
rağmen bundan hiç zarar görmemişlerdir.
İşçilerin Tatmini: Bazı noktalarda işçiler tehlikeli davranışları yaparak
diğer işçilerin ilgisini çekmekten mutlu olurlar.
İşle İlgili Avantaj Yakalama: Buradaki sebep direk olarak işle ilintilidir.
İşverenin tempolu çalışma taleplerini karşılamak, daha yüksek ücret almak,
işi daha çabuk bitirerek daha fazla dinlenmek, daha fazla öğle tatili yapmak,
işi daha az gayret harcayarak yapmak gibi.
İşçilerin Problemleri: İşçilerin işyeriyle olan problemleri, onların işletmeye
karşı kin, öfke ve düşmanlık beslemesine neden olabilir. Böyle durumlarda
da işçiler tepkilerini göstermek için tehlikeli davranışlara başvurabilirler.
III. ÇALIŞMA ORTAMI VE RİSKLER
3.1. İşçileri maddi ve manevi olarak kayba uğratan iş kazası ve
meslek hastalıklarını meydana getiren nedenler nelerdir?
1. Fiziksel Tehlikeler:
• Titreşim
• Gürültü
• Yetersiz havalandırma
• Aşırı ısı, nem ve hava hareketleri
•Yetersiz veya aşırı aydınlatma
2. Kimyasal Tehlikeler:
• Toksik gazlar, organik sıvıların buharları, ergimiş haldeki metal gazları
• Radyasyona maruz kalma (X ışınları, doğal ve yapay radyoaktif maddeler,
kızılötesi ve mor ötesi ışınlar)
• Asitler, Bazlar nedeniyle yanma
• İnert tozlar, fibrojenik tozlar, toksik tozlar, kanserojen tozlar, alerjik tozlar
– 18 –
3. Elektrikle Çalışma İle Meydana Gelen Tehlikeler:
• Topraklaması yapılmamış tezgahlar veya el aletleri
• Topraklamanın belli periyodlarla kontrolünün yapılmaması
• Elektrik ve aydınlatma tesisatının periyodik kontrolünün yaptırılmaması
• Yıpranmış ve hatalı onarılmış el aletleri
• Yetkisiz kişilerin müdahale etmek istemesi
• Kırık yıpranmış el aletleri
• Koruyucu baret, eldiven, çizme, ıstaka veya tabure gibi kişisel koruyucuların
bulunmaması
• Zeminin yalıtılmaması
• Yüksek gerilim ile çalışmada gerekli kurallara uyulmaması
4. Mekanik Tehlikeler:
• Makina ve tezgahın ezen, delen, kesen, dönen operasyon koruyucusunun
bulunmaması,
• Preslerde çift el kumanda kullanılmaması,
• Preslerde ayak pedalı koruyucusu olmaması,
• Transmisyon kayışlarının koruyucusunun takılmamış olması,
• Makina ve tezgahı tehlike anında durduracak stop butonun ya da kesicinin
bulunmaması,
• Yetersiz ve uygun olmayan makina ve koruyucu techizat,
• Yetersiz uyarı sistemleri,
• Düzensiz ve dağınık işyeri ortamı,
• Makinaların, kaldırma aletlerinin, kazanların, kompresörlerin vb. gerekli
bakım ve periyodik kontrollerinin yapılmaması.
5. Tehlikeli Yöntem ve İşlemler:
• Makina veya tezgahlarda çalışırken koruyucu techizatın devre dışı bırakılması
• Baret, gözlük, siper, maske vb. kişisel koruyucuların kullanılmaması
• Aşırı yük kaldırma
• 3 m’den yüksek malzeme istifleme
• Etiketlenmemiş veya yetersiz etiketlenmiş malzeme
• Gereken uyarı, ikaz işaret ve yazılarının konmamış olması
• Güvenlik kartı olmayan kimyasalla çalışma
– 19 –
• İşe yeni başlayan işçiye çalıştığı işle ve iş sağlığı ve güvenliği konularında
eğitim vermeden çalıştırma
• Belli aralıklarla işçilere iş sağlığı ve güvenliği konularında eğitim verilmemesi
• Yeterli ikaz vermeden araçların çalıştırılması veya durdurulması
• Elektrik kesilmeden teçhizat üzerinde onarım
• Onarım esnasında şalter veya beklenmedik bir harekete karşı güç düğmesinin
emniyete alınmamış olması
• Çalışır haldeki teçhizatın yağlanması, temizlenmesi, ayarlanması,
• Depo ve konteynerlerin tam olarak boşaltılıp temizlenmeden üzerinde
onarım ve kaynak yapılması
• Yüksekten atlama
• Parlama, patlama ve yangın ihtimali olan yerlerde elektrik tesisatının
exproof olmaması
• Parlama patlama ve yangın tehlikesi olan yerlerde sigara içilmesi
• Yükleme ve boşaltma işlemlerinin uygun yöntemle yapılmaması
• Malzemelerin, makinaların ve teçhizatın uygun yerleştirilmemesi
6. İşyeri Ortamından Kaynaklanan Tehlikeler:
• İşyeri zemini
• Yetersiz geçitler
• Yetersiz çıkış yerleri
• Yetersiz iş alanı
• Düzensiz işyeri
• Merdivenlerde korkuluk olmaması
• Duşların ve tuvaletlerin çalışır durumda veya temiz olmaması
3.2. Tehlike Kontrol Yöntemleri Nelerdir?
İşyerinde sağlık ve güvenliği tehdit eden maddelerin ve öteki tehlikelerin
kontrol yöntemlerinde, iki önemli nokta göz önünde bulundurulmalıdır: Kontrol
yöntemleri çok etkili olandan, en az etkili olana kadar geniş bir yelpazeyi
içerir. Tehlikenin tümüyle ortadan kaldırılması dışında hiçbir yöntem tek başına
yüzde yüz etkili değildir.
Eliminasyon: Tehlikeyi oluşturan maddenin, yöntemin ya da makinenin
terk edilmesidir, tehlikeyi önlemek için en iyi çözümdür.
– 20 –
İzolasyon: Tehlikeyi elimine etmeden işçiyi tehlikeden uzaklaştırmaya
yönelik yöntemlerdir.
3.3. Kimyasal madde nedir? Nasıl Sınıflandırılır?
Kimyasal madde, doğal halde bulunan veya üretilen veya herhangi bir
işlem sırasında veya atık olarak ortaya çıkan veya kazara oluşan her türlü
element, bileşik veya karışımlardır.
Patlayıcı, oksitleyici, çok kolay alevlenir, kolay alevlenir, alevlenir, toksik,
çok toksik, zararlı, aşındırıcı, tahriş edici, alerjik, kanserojen, mutajen, üreme
için toksik ve çevre için tehlikeli özelliklerden bir veya birkaçına sahip maddeler;
sözü edilen sınıflamalara girmemekle beraber kimyasal, fiziko-kimyasal
veya toksikolojik özellikleri ve kullanılma veya işyerinde bulundurulma şekli
nedeni ile işçilerin sağlık ve güvenliği yönünden risk oluşturabilecek maddeler;
mesleki maruziyet sınır değeri belirlenmiş maddeler tehlikeli kimyasal
madde olarak adlandırılır.
3.4. Tehlike Bilgi Formları Nasıl Hazırlanmalıdır?
Tehlike bilgi formları şu bilgileri içermelidir; kimyasalın tanımı, kimyasalın
kullanımı, firmanın tanıtımı, içindeki tehlikeli kimyasalların bileşimi, fiziksel
ve kimyasal özellikleri, yangın ve patlama bilgileri, sağlık için yarattığı tehlike
bilgileri, kullanımı sırasında alınması gereken önlemler, ilk yardım bilgileri ve
kontrol önlemleri.
3.5. Etiketleme ve İşaretleme Gerekli midir?
Güvenli ya da tehlikeli olsun, her kimyasal madde kabı, radyoaktif madde
veya makina, aşağıdaki bilgileri içeren etiketlerle işaretlenmelidir.
İçeriği (hem ticari markası, hem de bilimsel ismi, ayrıca bileşenleri) uzun
ve kısa vadeli sağlık ve güvenlik riskleri, kullanımı, saklanması, taşınması ve
atılması ile ilgili uygun yöntemler, üreticisi, üretici adresi ve kayıt numarası
v.b. bilgiler olmalıdır. Bu bilgiler kimyasal madde kabının, radyoaktif maddenin
ya da makinenin açıkça görülebilir bir yerinde ve işçinin ana dilinde olmalıdır.
Özel dikkat isteyen malzemeler için ise; dünyada belli bir standardı olan
değişik renkler kullanılmalıdır. İşyerinde kullanılan tüm güvenlik ve sağlık
işaretlerinin yasa ve yönetmeliklere uygun olup olmadığı, yerinde kullanılıp
kullanılmadığı kontrol edilmelidir.
– 21 –
3.6. Kimyasal maddeler insanları nasıl etkiler? Nasıl maruz kalınır?
Zararları nelerdir?
Kimyasallara maruziyet dört şekilde gerçekleşir. Solunum, sindirim, cilt
teması ve enjeksiyon şeklinde.
Yetişkin bir insanın akciğeri 55-75 m²’lik hava ile temas yüzeyine sahiptir.
Bu büyük değerden dolayı solunan madde çok hızlı bir şekilde organizmaya
etki eder. Sindirim yoluyla etkilenme, yiyecek ve içeceklerin zararlı ve
zehirli maddelerle bulaşması veya kaza sonucu yutulması ile gerçekleşir. Cilt
yoluyla temasta deri maddeyi absorblar veya madde deriyi tahriş edebilir. Enjeksiyon
ise; bir maddenin vücuda doğrudan derinin delinerek verilmesidir.
3.7. Kimyasal maddelerin M.A K. değeri nedir?
M.A.K. “müsaade edilen azami konsantrasyon” demektir. Başka şekilde
belirtilmedikçe, 8 saatlik sürede, işçilerin solunum bölgesindeki havada
bulunan kimyasal madde konsantrasyonunun zaman ağırlıklı ortalamasının
üst sınırıdır.
Bir kimyasalın vereceği zarar, miktarına ve maruz kalınan süreye bağlıdır.
Sanayide çalışılan bazı kimyasallar için kabul edilebilir sınırlar belirlenmiştir.
Bu değer her kimyasal madde için farklıdır. Kimyasalların MAK değerleri güvenlik
bilgi formlarında bulunmalıdır. Bu azami limitlere uygun olarak işçilerin
çalışma saatleri düzenlenmeli, kişisel koruyucu donanımları temin edilmeli
ve ortam havalandırılması uygun hale getirilmelidir.
3.8. Hangi maddeler tahrişe ve allerjik tepkilere yol açar?
Tahriş edici madde: Mukoza veya cilt ile direkt olarak ani, uzun süreli
veya tekrarlanan temasında lokal eritem, eskar veya ödem oluşumuna neden
olabilen, aşındırıcı olarak sınıflandırılmayan maddelerdir.
Alerjik madde: Solunduğunda, cilde nüfuz ettiğinde aşırı derecede hassasiyet
meydana getirme özelliği olan ve daha sonra maruz kalınması durumunda
karakteristik olumsuz etkilerin ortaya çıkmasına neden olan maddelerdir.
3.9. Sanayide kullanılan ve kansere neden olan maddelere kimler
daha çok maruz kalır? Bu maddeler vücuda nasıl girer?
Yönetmelikte kanserojen madde tanımlamasında belirtilen işlerde çalışanlar
bu maddelere maruz kalmaktadır:
– 22 –
Üreamin üretimi, kömür kurumu, kömür katranı ve ziftinde bulunan polisiklik
hidrokarbonlara maruziyete neden olan işler, bakır-nikel cevherinin kavrulması
ve elektro rafinasyonu işleminde açığa çıkan toz, duman ve mistlere
maruziyete neden olan işler, kuvvetli asit prosesi ile isopropil alkol üretimi,
sert odun tozuna maruziyete neden olan işlerde çalışanlar maruz kalmaktadır.
Solunma, ağız yoluyla veya deriye nüfuz ile vücuda girmektedir.
3.10. İşyerinde kansere yol açan maddelerin kullanılması zorunlu
mudur? Kanser riski nasıl önlenebilir?
İşveren, teknik olarak mümkün olduğu hallerde, işçilerin sağlığı ve
güvenliği açısından kullanım koşullarında tehlikesiz veya daha az tehlikeli
madde, karışım veya proses kullanarak işyerindeki kanserojen veya mutajen
maddelerin (Mutajen madde: Solunduğunda, ağız yoluyla alındığında, deriye
nüfuz ettiğinde kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilen veya bu etkinin
oluşumunu hızlandıran maddeler. (Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda
Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yönetmelik, Madde:4) kullanımını
azaltacaktır. İşveren; kanserojen veya mutajen maddelerin değiştirilmesi konusunda
yapılan araştırma sonuçlarını, istenmesi halinde Bakanlığa vermek
zorundadır.
Kanserojen veya mutajen maddelerle yapılan çalışmalarda maruziyetin
önlenmesi ve azaltılması için:
a) Yapılan risk değerlendirmesi sonucunda çalışanların sağlığı ve güvenliği
yönünden risk bulunduğunun ortaya çıkması halinde çalışanların tehlikeli
maddelere maruziyeti önlenecektir.
b) Kanserojen veya mutajen madde veya karışımların veya bu maddelerin
kullanıldığı prosesin değiştirilmesinin teknik olarak mümkün olmadığı
hallerde, bu maddelerin üretiminde ve kullanılmasında teknik imkanlara
göre tam kapalı sistemler kullanılacaktır.
c) Kapalı sistemle çalışmanın teknik olarak mümkün olmadığı hallerde çalışanların
maruziyeti mümkün olan en az düzeye indirilecektir.
d) Çalışanların kanserojen veya mutajen maddelere maruziyeti, mesleki
maruziyet sınır değerlerini aşmayacaktır.
e) İşveren kanserojen veya mutajen maddelerin kullanıldığı işlerde aşağıdaki
önlemleri alacaktır.
1) İşyerinde kullanılacak kanserojen veya mutajen madde miktarı be–
23 –
lirlenecek ve yapılan iş için gereken miktardan fazla madde bulunması
önlenecektir.
2) Kanserojen veya mutajen maddelere maruz kalan veya kalabilecek
işçi sayısı mümkün olan en az sayıda olacaktır.
3) Kanserojen veya mutajen maddelerin çalışma ortamına yayılmasını
önlemek veya en aza indirmek için proses tasarımı uygun şekilde yapılacak
ve gerekli mühendislik kontrol önlemleri alınacaktır.
4) Kanserojen veya mutajen maddelerin kaynağından lokal veya genel
havalandırma sistemi veya diğer yöntemlerle çalışılan ortamdan dışarı
atılması, halk sağlığı ve çevreye zarar vermeyecek şekilde yapılacaktır.
5) Herhangi bir kaza sonucunda veya beklenmeyen bir şekilde kanserojen
veya mutajen maddelerin ortama yayılması halinde, bu durumun
erken tespiti için uygun ölçüm sistemleri bulunacaktır.
6) Uygun çalışma yöntemleri ve işlemler kullanılacaktır.
7) Alınan diğer önlemlerle toplu korumanın sağlanamadığı ve/veya maruziyetin
önlenemediği durumlarda uygun kişisel korunma yöntemleri
kullanılacaktır.
8) Özellikle işyeri tabanı, duvarlar ve diğer yüzeyler düzenli olarak temizlenecek
ve hijyen şartları sağlanacaktır.
9) Çalışanlar bilgilendirilecektir.
10) Kanserojen veya mutajen maddelere maruz kalınan veya maruz kalma
ihtimali bulunan yerler uygun ikaz levhaları ve güvenlik işaretleri ile
belirlenecektir. Bu yerlerde sigara kullanılmasının ve yeme, içmenin yasak
olduğunu belirten ikaz levhaları bulunacaktır.
11) Yüksek düzeyde maruziyete neden olabilecek acil durumlar için plan
yapılacaktır.
12) Kanserojen veya mutajen maddelerin güvenli şekilde depolanması,
taşınması veya işlem görmesi için bu maddeler açıkça ve görünür şekilde
etiketlenmiş, sızdırmaz kapalı kaplarda bulundurulacaktır.
13) Atıkların işçiler tarafından güvenli bir şekilde toplanması, depolanması
ve uzaklaştırılıp zararsız hale getirilmesinde açıkça ve görünür şekilde
etiketlenmiş, sızdırmaz kapalı kaplar kullanılacaktır.
– 24 –
3.11. Gürültü işçinin sağlığını nasıl etkiler?
Özellikle işitme kaybı gibi sağlık ve güvenlik sorunlarına sebep olabilir.
3.11.1. Gürültünün güvenlik sınırı (Eşik Değeri) nedir?
23 Aralık 2003 tarihli Gürültü Yönetmeliğinin 5. Maddesinde günlük gürültü
maruziyet düzeyleri ve en yüksek ses basıncı yönünden maruziyet sınır
değerleri ve maruziyet etkin değerleri verilmiştir. (En yüksek ses basıncı =
Ppeak);
1) Maruziyet sınır değerleri:
LEX, 8h = 87 dB (A) ve Ppeak = 200 μ Pai
2) En yüksek maruziyet etkin değerleri:
LEX, 8h = 85 dB (A) ve Ppeak = 140 μ Paii
3) En düşük maruziyet etkin değerleri:
LEX, 8h = 80 dB (A) ve Ppeak = 112 μ Paiii
i 140 dB (C) ile ilgili olarak 20 μPa
ii 137 dB (C) ile ilgili olarak 20 μPa.
iii 135 dB (C) ile ilgili olarak 20 μPa.
3.11.2. Gürültü nasıl kontrol edilebilir ve işitme kaybı nasıl
önlenebilir?
Gürültüden kaynaklanan maruziyetin önlenmesi veya azaltılması için;
a) Teknik gelişmelere uygun önlemler alınarak gürültüye maruziyetten
kaynaklanan riskler kaynağında yok edilecek veya en aza indirilecektir.
Gürültüden kaynaklanan risklerin azaltılmasında, İş Sağlığı ve Güvenliği
Yönetmeliğinde1 belirtilen genel prensiplere uyulacak ve özellikle;
1) Gürültüye maruziyetin daha az olduğu başka çalışma yöntemleri seçmek,
2) Yapılan işi göz önünde bulundurarak, mümkün olan en düşük düzeyde
gürültü yayan uygun iş ekipmanını seçmek,
3) İşyerinin ve çalışılan yerlerin tasarımı ve düzenlenmesi,
4) İşçilere, iş ekipmanını gürültüye en az maruz kalacakları doğru ve güvenli
bir şekilde kullanmaları için gerekli bilgiyi ve eğitimi vermek,
1 Gürültü Yönetmeliği’nde atıf yapılan “İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği” Danıştay
Onuncu Dairesi tarafından 16.05.2006 tarihili kararla iptal edilmiştir. Ancak broşürümüzde
yönetmeliklerde atıf yapılan yerlerde bu yönetmeliğin adı geçmektedir.
– 25 –
5) Gürültüyü teknik yollarla azaltmak için;
- Hava yoluyla yayılan gürültüyü, perdeleme, kapatma, gürültü emici örtülerle
ve benzeri yöntemlerle azaltmak,
- Yapıdan kaynaklanan gürültüyü, yalıtım ve benzeri yöntemlerle azaltmak,
6) İşyeri, çalışma sistemleri ve iş ekipmanları için uygun bakım programlarının
uygulanması,
7) Gürültüyü azaltacak bir iş organizasyonu ile;
- Maruziyet süresini ve gürültü düzeyini sınırlamak,
- Yeterli dinlenme araları verilerek çalışma sürelerinin düzenlenmesi gibi
önlemler alınacaktır.
b) Yapılan risk değerlendirmesinde, en yüksek maruziyet etkin değerlerinin
aşıldığının tespiti halinde, işveren, özellikle yukarıda belirtilen önlemleri
de dikkate alarak, gürültüye maruziyeti azaltmak için teknik ve/veya organizasyona
yönelik bir önlem programı oluşturacak ve uygulayacaktır.
c) Yapılan risk değerlendirmesine göre, işçilerin etkin değerleri aşan gürültüye
maruz kalabileceği çalışma yerleri uygun şekilde işaretlenecektir.
Ayrıca, bu alanların sınırları belirlenecek ve teknik olarak mümkün ise,
bu alanlara girişler kontrollü olacaktır.
d) İşçilerin dinlenmesi için ayrılan yerlerdeki gürültü düzeyi, bu yerlerin kullanım
amacına uygun olacaktır.
e) İşveren, kadınlar, çocuklar, yaşlılar, özürlüler gibi hassas risk gruplarının
korunması için gerekli önlemleri alacaktır.
Gürültüye maruziyetten kaynaklanan riskler başka yollarla önlenemiyor
ise; işçilere, kişiye tam olarak uyan kulak koruyucuları verilecek ve bu koruyucular
işçiler tarafından kullanılacaktır.
3.12. Ergonomi Nedir?
Yunanca “ergon = iş, çalışma”, “nomos = yasa” anlamına gelen sözcüklerin
birleştirilmesiyle “Ergonomi” sözcüğü elde edilmiştir. Günümüzde ise “iş
bilimi olarak bilinmektedir. İş yükü ve çalışma gücünün en iyi şekilde dengelenip,
hem çalışanın sağlığını koruyan, hem de üretimin artmasını sağlayan
insan – makine – çevre sisteminin başarılması için biyolojik bilginin anatomi,
fizyoloji ve deneysel psikoloji alanlarında uygulanmasına ergonomi denir.
– 26 –
3.12.1. Ergonomide yükle ilgili risk faktörleri nelerdir?
Olumsuz ergonomik koşullar ve nitelikleri bakımından işçilerin bel ve sırt
incinmelerine neden olabilecek yüklerin, bir veya daha fazla işçi tarafından
elle veya beden gücü kullanılarak kaldırılması, indirilmesi, itilmesi, çekilmesi,
başka bir yere götürülmesi veya hareket ettirilmesi gibi işlerin yapılması veya
bu işlerin yapılması için fiziki olarak destek olunmasını ifade eder.
Aşağıda belirtilen özelliklere sahip yüklerin elle taşınması sırt ve bel incinmesi
riski oluşturabilir;
- Çok ağır veya çok büyükse,
- Kaba veya kavranılması zor ise,
- Dengesiz veya içindekiler yer değiştiriyorsa,
- Vücuttan uzakta tutulmasını veya vücudun eğilmesini veya bükülmesini
gerektiren bir konumda ise,
- Özellikle bir çarpma halinde yaralanmaya neden olabilecek yoğunluk
ve şekilde ise.
3.12.2. Ergonomide yapılan iş ile ilgili risk faktörleri nelerdir?
İş;
- Çok yorucu ise,
- Mutlaka vücudun bükülmesi ile yapılabiliyorsa,
- Yükün ani hareketi ile sonuçlanıyorsa,
- Vücut dengesiz bir pozisyonda iken yapılıyorsa,
bedenen çalışma şekli ve harcanan güç, özellikle sırt ve bel incinmelerine
neden olabilir.
3.12.3. Ergonomide çalışma ortamından kaynaklanan risk faktörleri
nelerdir?
Çalışma ortamı aşağıdaki özelliklerde ise, özellikle sırt incinmesi riskini
artırabilir;
- Çalışılan yer işi yapmak için yeterli genişlik ve yükseklikte değil ise,
- Zemin düz değilse, engeller bulunuyorsa veya düşme veya kayma tehlikesi
varsa,
- Çalışma ortam ve şartları, işçilerin yükleri güvenli bir yükseklikte veya
uygun bir vücut pozisyonunda taşımasına uygun değilse,
- İşyeri tabanında veya çalışılan zeminlerde yüklerin indirilip kaldırılması–
27 –
nı gerektiren seviye farklılıkları varsa,
- Zemin veya üzerinde durulan yer dengesizse,
- Sıcaklık, nem veya havalandırma uygun değilse.
3.12.4. Ergonomide işin gereğinden kaynaklanan risk faktörleri
nelerdir?
Aşağıda belirtilen çalışma şekillerinden bir veya daha fazlasını gerektiren
işler sırt ve bel incinmesi riski oluşturabilir.
- Özellikle vücudun belden dönmesini gerektiren aşırı sık veya aşırı uzun
süreli bedensel çalışmalar,
- Yetersiz ara ve dinlenme süresi,
- Aşırı kaldırma, indirme veya taşıma mesafeleri,
- İşlemin gerektirdiği, işçi tarafından değiştirilemeyen çalışma temposu.
3.12.5. Ergonomide bireysel risk faktörleri nelerdir?
İşveren tarafından;
- Fiziki yapısı yapılacak işi yürütmeye uygun işçi seçmemesi,
- Uygun olmayan giysi, ayakkabı veya diğer kişisel eşyalar kullandırtması,
- Yeterli ve uygun bilgi ve eğitime verilmemesi, durumunda işçiler risk
altında olabilirler.
IV. BİLGİLENDİRME ve EĞİTİM
4.1. İşçilerin Bilgilendirmesi ve Eğitimi Ne Zaman Verilmelidir?
İşyerinde sağlık ve güvenliğin sağlanması ve sürdürülebilmesi için; işveren,
her işçinin çalıştığı yere ve yaptığı işe özel bilgi ve talimatları da içeren
sağlık ve güvenlik eğitimi almasını sağlamak zorundadır. Bu eğitim özellikle;
işe başlanmadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanlarının
değişmesi halinde, yeni teknoloji uygulanması halinde yapılır. Eğitim, değişen
ve yeni ortaya çıkan risklere uygun olarak yenilenir ve gerektiğinde periyodik
olarak tekrarlanır.
4.2. İşçilerin Eğitimi Kapsamına Hangi Başlıklar Girmektedir?
İşveren işçilere veya temsilcilerine, özellikle risk değerlendirmesi sonucunda
elde edilen bilgiler ve çalışma koşullarında önemli bir değişiklik olması
– 28 –
halinde gerekli yeni bilgiler, işyerinde bulunan veya ortaya çıkabilecek tehlikeli
kimyasal maddelerle ilgili, bu maddelerin tanınması, sağlık ve güvenlik
riskleri, mesleki maruziyet sınır değerleri ve diğer yasal düzenlemeler, işçilerin
kendilerini ve diğer işçileri korumaları için alınması gerekli önlemler ve
yapılması gerekli işler ve tehlikeli kimyasal maddeler için tedarikçiden sağlanan
malzeme bilgi formları hakkında bilgi sağlamak ve eğitim vermekle
yükümlüdür
4.3. İşyerinizde Tutulabilecek Temel Bilgi Dokümanları Nelerdir?
1- İşyeri planları, 2- Sağlık ve güvenlik konusunda işletme politikaları,
3- İş profilleri, 4- Üretim şemaları, 5- Kimyasal ve radyoaktif madde kayıtları,
6- Makine ve ekipman kayıtları.
4.4. İşyeri Planları, İş Profili ve Üretim Şemaları Nasıl Kullanılır?
İş profili, yeni işçileri yapacağı işle ilgili tehlikeler konusunda eğitmekte
kullanılır. İşyerinde yapılacak çeşitli nitelikteki araştırmalarda da kullanılabilir.
Örneğin; herhangi bir işte kullanılan maddelerin zehirliliği, öteki işlerde
kullanılan maddelerle karşılaştırılarak işyerindeki hangi işlerin daha tehlikeli
olduğu konusunda bir FİKİR edinilebilir.
İşyeri planı, fabrika ya da işyerinin haritası gibi değerlendirilir. İşyeri planları,
durumun kuşbakışı görülebilmesini, tehlikelerin işaretlenebilmesini ve
izlenmesini sağlar. Böylece işçi sağlığı ve iş güvenliği konusunda yapılması
gereken işçi eğitimlerinin ve daha birçok konunun hedeflerin belirlenmesinde
yardımcı olur.
Üretim şemaları, bütün üretim hatlarını ve her bölümde ne olup bittiğini
tanımlayan basit diyagramlardır. Üretim şemaları, işçilerin takım olarak birbirleriyle
nasıl ilişkide bulunduklarını göstermek ve paylaştıkları sağlık riskleri
konusunda eğitim yapmak bakımından çok yararlıdır.
4.5. Makina ve Ekipman Kayıtları ve Kimyasal Kayıtları Nerelerde
Kullanılır?
Makina ve ekipman kayıtları, işyerinde belirli bölgelerdeki sağlık ve güvenlik
tehlikelerini anlatmakta olup işçileri ve çevreyi korumak için ne tür teknik
kontroller uygulanması gerektiğini belirlemekte kullanılır.
Kimyasal kayıtlar ise; fabrika ya da atölyelerde kullanılan tüm kimyasal
ve radyoaktif maddelerin tam listesidir. Her maddenin bilimsel ismi, içeriği,
– 29 –
satıcı ve üreticilerinin isim ve adresleri, kullanıldığı işler ve saklandığı yerler
bu kayıtlarda yer almalıdır.
4.6. İSG Kurulları Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarını Nasıl
Edinebilir?
Bu güvenlik bilgi formlarının edinilmesi öncelikle işverenin sorumluluğunda
olup işveren tarafından verilmesi gerekmektedir. İşveren tarafından bilgiler
verilmez ise; kimyasal maddenin üzerindeki etiket de bilgi formu da yoksa,
firmaların etiket bilgilerinden iletişim bilgilerine yönelerek firma ile ISG Kurullarından
yetkili birisinin temasa geçerek rica edilmesi ile ulaşılmalıdır. Eğer
kimyasal malzemenin etiket üzerinde firmanın iletişim bilgileri bulunmazsa,
kimyasal maddeyi satın alan kişi ya da kişiler ya da satın alma sipariş formalarına
yönelerek kimyasal madde satıcısının bulunması sağlanır. Kimyasal
madde satıcısı belirlendiğinde, satıcıdan kataloglar istenerek ilgili kimyasal
maddenin üreticisi ya da ilgili güvenlik bilgi formaları bulunabilir.
V. İŞYERİNDE İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ
ORGANİZASYONU
5.1. 50’den Az İşçi Çalıştıran İşyerleri İSİG çalışmalarından muaf
mıdır?
En küçük işyerinden en büyüklerine kadar tüm işyerlerinde işçi sağlığı ve
iş güvenliği konusunda gerekli önlemler alınmak zorundadır. İş Kanununun
bazı kurullar ve görevlendirmeler için 50 kişi çalıştırmak, sanayiden sayılan
işyeri olmak gibi şartlar getirmiş olması diğer işyerlerinin işçi sağlığı ve iş
güvenliği önlemlerinden muaf olduğu anlamına gelmez.
5.2. İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliğine İlişkin Olarak Sendika Temsilcisi
Ne Yapabilir?
İSG Kurulu bulunan işyerlerinde (50 kişiden fazla işçi çalıştıran ve sanayiden
sayılan işyerleri) sendika temsilcilerinden birisi bu kurulda yer alır. İSG
Kurulu zorunluluğu bulunmayan işyerlerinde de (50 kişiden az içi çalıştıran,
hizmet veya tarım sektöründe olan) sendika temsilcileri İş Kanunu’nun, mevzuatın
ve toplu iş sözleşmesinin işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin maddelerinin
uygulanmasını sağlamak için gerekli girişimlerde bulunabilir. İşçilerin
bilgilenmesinin sağlanması, ortaya çıkan sorunların sendikaya taşınması,
– 30 –
gerekli durumlarda işveren temsilcileriyle görüşülmesi sendika temsilcilerinin
yapabileceği çalışmalardandır. Ayrıca işçi sağlığı ve iş güvenliği konusu toplu
iş sözleşme görüşmeleri sürecinde uyuşmazlık ve grev konusu olabilir.
5.3. İşyerinde İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliğinden Sorumlu Olan Kişiler
Kimlerdir?
En başta işveren veya vekilleridir. İşveren veya vekilinin yanında işyeri
hekimi ve iş güvenliği uzmanı yasa ve yönetmeliklerle bu konuda sorumluluk
üstlenmiş olan çalışanlardır. Ancak bunların görevlendirilmesi işverenin sorumluluğunu
ortadan kaldırmaz.
5.4. İşçilerin İSG Konusunda Hakları Nelerdir?
Tüm işyerlerindeki işçiler “yakın, acil ve hayati bir tehlike” görmeleri durumunda
İş Kanunu’nun 83. maddesine dayanarak İSG Kurulu’na veya İSG
Kurulu yok ise işveren veya vekiline başvurarak durumun tespit edilmesini
isteyebilir. İSG Kurulu’nun işçinin talebi yönünde karar vermesi durumunda
işçi, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu süre içinde
ücreti ve diğer hakları saklıdır. Kurulun kararına ve işçinin talebine rağmen
gerekli önlemler alınmaz ise 6 iş günü içinde işçinin haklı nedenle sözleşmesini
derhal fesih hakkı vardır (4857/Md. 83 ve 4857/Md. 24).
İşçiler, başka konularda olduğu gibi İSİG konusunda da yetkili mercilere
başvurabilir ve bu yüzden kendilerine herhangi bir yaptırım uygulanamaz
(4857/Md. 96). İşçilerin yetkili mercilere başvurmaları, ifade vermeleri gibi
nedenlerle işveren veya vekilinin işçiye karşı kötü davranışlarda bulunmaları
durumunda 8.000 TL para cezası öngörülmüştür (4857/Md. 96).
Ayrıca işverenlerin işyerindeki tehlikeler, işçi sağlığı ve iş güvenliği uygulamaları
konularında işçileri bilgilendirmek, eğitimler almalarını sağlamak,
fikir ve önerilerini almak zorunluluğu vardır.
5.5. İşyeri İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu Nedir? Hangi İşyerlerinde
Kurulur?
İş Kanununa göre sanayiden sayılan, en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan
fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde, işverenlerin İSG Kurulu kurma
yükümlülüğü vardır (4857 / Md.80). İşverenler İSG Kurulu’nun iş sağlığı ve
güvenliği mevzuatına uygun olarak verdiği kararları uygulamakla yükümlü
tutulmuşlardır. Hangi işyerlerinin sanayiden sayılacağı İş Kanunu’nun 111.
maddesi çerçevesinde “Sanayi, Ticaret, Tarım ve Orman İşlerinden Sayılan
– 31 –
İşlere İlişkin Yönetmelik” ile belirlenmiştir. Aynı işverene bağlı birden fazla
işyeri var ise; elliden fazla işçi çalıştıran her bir işyerinde ayrı ayrı birer İSG
Kurulu oluşturulması gerekir.
İşverene ait birden fazla işyerinde İSG Kurulu oluşturulmuş ise; bunların
arasında eşgüdümü ve işbirliğini sağlamak üzere en az altı ayda bir, ilgili teknik
eleman ve uzmanları toplayarak raporlar incelenmeli, gereken tedbirler
belirlemeli ve uygulanması sağlanmalıdır.
5.6. İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulunun Çalışma Şekli Nedir?
İSG Kurulları inceleme, izleme ve uyarmayı öngören bir düzende çalışır.
En az ayda bir kere toplanır. Toplantı gündemi, yeri, günü ve saati en
az kırk sekiz saat önce kurul üyelerine bildirilir. Üyeler gündemde değişiklik
önerme hakkına sahiptir.
Ağır iş kazaları veya önemli hallerde kurul üyelerinden herhangi biri kurulu
olağanüstü toplantıya çağırabilir. Toplantı çağrısının kurul başkanı veya
sekreterine yapılması gerekir.
İşyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği yönünden kendisinin sağlığı ve güvenliğine
ilişkin yakın, acil ve hayati bir tehlike ile karşı karşıya kalan işçi, İSG
Kuruluna başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasını
talep edebilir. Kurul, bu durumda aynı gün toplanarak kararını verir, bu
durumu tutanakla tespit eder ve karar işçiye yazılı olarak bildirilir.
Kurulun olağan toplantılarının süresi toplam olarak ayda yirmi dört saati
geçemez. Bu toplantıların günlük çalışma saatleri içinde yapılması asıldır.
Kurulun toplantılarında geçecek süreler günlük çalışma süresinden sayılır.
Kurul üyeleri yaptıkları görev dolayısıyla maddi-manevi zarara uğratılamaz.
Kurul, üyelerin çoğunluğu ile toplanır, kararlar toplantıya katılanların oy
çokluğu ile alınır. Oyların eşitliği halinde başkanın oyu kararı belirler. Çoğunluğun
sağlanamadığı veya başka bir nedenle toplantının yapılmadığı hallerde
durumu belirten bir tutanak düzenlenir.
Her toplantıda, görüşülen konularla ilgili alınan kararları içeren bir tutanak
düzenlenir. Tutanak, toplantıya katılan başkan ve üyeler tarafından imzalanır
ve gereği yapılmak üzere işverene bildirilir. İmzalı tutanak ve kararlar
sırasıyla özel dosyasında saklanır.
Toplantıda alınan kararlar gereği yapılmak üzere ilgililere duyurulur. Ayrıca
işçilere duyurulması faydalı görülen konular işyerinde ilân edilir.
– 32 –
Her toplantıda, önceki toplantıya ilişkin kararlar ve bunlarla ilgili uygulamalar
hakkında başkan veya kurulun sekreteri tarafından kurula gerekli bilgi
verilir ve gündeme geçilir.
Toplantı için gerekli yeri, araç ve gereçleri işveren veya vekili sağlamakla
yükümlüdür. İşveren, toplantı tutanakları, kaza ve diğer vakaların inceleme
raporlarını ve kurulca işyerinde yapılan denetim sonuçlarına ait kurul raporlarını,
iş müfettişlerinin incelemesini sağlamak üzere işyerinde bulundurmakla
yükümlüdür.
İSG kurulları, yapacakları tekliflerde, bulunacakları tavsiyelerde ve verecekleri
kararlarda işyerinin durumunu ve işverenin olanaklarını göz önünde
bulundururlar.
Kurul üyeleri, görevleri nedeniyle öğrendikleri mesleki tekniklere ve çalışma
metotlarına ilişkin sırları gizli tutmak zorundadırlar.
Kurullar, iş sağlığı ve güvenliğini denetime yetkili iş müfettişlerinin işyerlerinde
yapacakları çalışmaları kolaylaştırmak ve onlara yardımcı olmakla
yükümlüdür.
İşçiler, sağlık ve güvenliğin korunması ve geliştirilmesi amacıyla iş sağlığı
ve güvenliği kurullarınca konulan kurallar, yasaklar ile alınan karar ve tedbirlere
uymak zorundadırlar. İşçiler, işyerinde sağlık ve güvenlik tedbirlerinin
belirlenmesi, uygulanması ve alınan tedbirlere uyulması hususunda iş sağlığı
ve güvenliği kurullarıyla işbirliği yaparlar. İşçiler, uygulamada karşılaştıkları
güçlükler hakkında kurula bilgi verirler.
5.7. İSG Kurulu Kimlerden Oluşur? Kurulun Görevleri Nelerdir?
İSG Kurulu aşağıdaki kişilerden oluşur:
a) İşveren veya işveren vekili: Kurulun başkanıdır.
b) İş güvenliği ile görevli mühendis veya teknik eleman: Kurulun sekreteridir.
c) İşyeri hekimi
d) İnsan kaynakları, personel, sosyal işler veya idari ve mali işleri yürütmekle
görevli bir kişi: İşveren veya vekili tarafından belirlenir.
e) Varsa sivil savunma uzmanı: İşveren veya vekili tarafından belirlenir.
f) İşyerinde görevli formen, ustabaşı veya usta: Bu pozisyondakilerin yarısından
fazlasının katıldığı toplantıda açık oyla seçilir.
– 33 –
g) İşyerinde yetkili sendika varsa sendika temsilcilerinin kendi aralarında
seçecekleri kişi, işyerinde sendika temsilcisi yoksa o işyerindeki işçilerin yarıdan
fazlasının katılacağı toplantıda açık oyla seçilecek işçi,
h) Sağlık ve güvenlik işçi temsilcisi.
İSG Kurulu’nun görev ve yetkileri şöyledir:
a) İşyerinin niteliğine uygun bir iş sağlığı ve güvenliği iç yönetmelik taslağı
hazırlamak, işverenin veya işveren vekilinin onayına sunmak ve iç yönetmeliğin
uygulanmasını izlemek, izleme sonuçlarını rapor haline getirip alınması
gereken tedbirleri belirlemek ve kurul gündemine almak,
b) İş sağlığı ve güvenliği konularında o işyerinde çalışanlara yol göstermek,
c) İşyerinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin tehlikeleri ve önlemleri değerlendirmek,
tedbirleri belirlemek, işveren veya işveren vekiline bildirimde
bulunmak,
d) İşyerinde meydana gelen her iş kazası ve tehlikeli vaka veya meslek
hastalığında yahut iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili bir tehlike halinde gerekli
araştırma ve incelemeyi yapmak, alınması gereken tedbirleri bir raporla tespit
ederek işveren veya işveren vekiline vermek,
e) İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği eğitim ve öğretimini planlamak, bu
konu ve kurallarla ilgili programları hazırlamak, işveren veya işveren vekilinin
onayına sunmak ve bu programların uygulanmasını izlemek,
f) Tesislerde yapılacak bakım ve onarım çalışmalarında gerekli güvenlik
tedbirlerini planlamak ve bu tedbirlerin uygulamalarını kontrol etmek,
g) İşyerinde yangınla, doğal afetlerle, sabotaj ve benzeri ile ilgili tedbirlerin
yeterliliğini ve ekiplerin çalışmalarını izlemek,
h) İşyerinin sağlık ve güvenlik durumuyla ilgili yıllık bir rapor hazırlamak,
o yılki çalışmaları değerlendirmek, elde edilen tecrübeye göre ertesi yılın çalışma
programında yer alacak hususları ve gündemi tespit etmek, işverene
teklifte bulunmak, planlanan gündemin yürütülmesini sağlamak ve uygulanmasını
değerlendirmek,
i) 4857 sayılı İş Kanununun 83. maddesinde belirtildiği şekilde işçi tarafından
tehlikeli durumlara ilişkin taleplerin olması durumunda acilen toplanmak
ve karar vermek.
– 34 –
5.8. İşyerinde İSİG Kurulu Kurmaktan Kaçınan Veya Kurup da
Çalışmasına Engel Olan İşverene Uygulanacak Cezai Yaptırım
Nedir?
İşveren veya vekiline 2011 yılı itibariyle 1.233 TL idari para cezası uygulanır.
(4857/ Md.105) Bu para cezaları her yıl yeniden değerleme oranında
artırılmaktadır.
5.9. Cezayı Vermeye Yetkili Kurum Neresidir ve Bu Cezaya Nasıl
İtiraz Edilir?
Ceza verme yetkisi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdüründedir.
Tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde yetkili Sulh Ceza Mahkemesine
itiraz edilebilir.
5.10. İşyeri sağlık ve güvenlik birimleri ve ortak sağlık güvenlik
birimlerinin kurulmasının zorunlu olduğu yerler nerelerdir?
İşverenler devamlı olarak en az elli işçi çalıştırdıkları işyerlerinde işyeri
sağlık ve güvenlik birimi oluşturmakla yükümlüdür (4857/Md. 81). Bu çerçevede
işyerindeki işçi sayısı, işyerinin niteliği, işin tehlike sınıf ve derecesine
göre en az bir işyeri hekimi ve gereğine göre diğer sağlık personeli görevlendirmek
zorundadır. Elli devamlı işçi şartının yanında sanayiden sayılan
işyerleri ise iş güvenliği uzmanı olan bir veya birden fazla mühendis veya
teknik elemanı görevlendirmekle yükümlüdürler.
Yasada işverenlerin, bu yükümlülüklerini bünyesinde çalıştırdığı ve ilgili
yönetmeliklerde belirtilen vasıflardaki personel ile yerine getirebileceği veya
işletme dışında kurulu olan Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinden hizmet
alabileceği belirtilmektedir. Bu konuda son olarak 27 Kasım 2010 tarihli Resmi
Gazete’de yayınlanarak 3 yönetmelik yürürlüğe girmiştir.
5.11. İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimleri ve Ortak Sağlık Güvenlik
Birimlerinin Görevleri Nelerdir?
1- İSGB ve OSGB’ler, işyerlerinde sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı
oluşturmak amacıyla;
a) İşyerinde sağlık ve güvenlik risklerine karşı yürütülecek her türlü koruyucu,
önleyici ve düzeltici faaliyeti kapsayan çalışma ortamı gözetiminden,
b) İşçilerin sağlığını korumak ve geliştirmek amacı ile işçilere verilecek
sağlık gözetiminden,
– 35 –
c) İşçilerin iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri ve bilgilendirilmelerinden,
ç) İşyerinde kaza, yangın, doğal afet ve bunun gibi acil müdahale gerektiren
durumların belirlenmesi, acil durum planının hazırlanması, ilkyardım
ve acil müdahale bakımından yapılması gereken uygulamaların
organizasyonu ve ilgili diğer birim, kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılmasından,
d) Çalışma ortamının gözetimine ve işçilerin sağlık gözetimine ait bütün
bilgilerin kayıt altına alınmasından,
e) İşçilerin yaptıkları işler, işyerinde yapılan risk değerlendirme sonuçları
ve maruziyet bilgileri ile işe giriş muayeneleri, periyodik sağlık muayeneleri
sonuçları ve iş kazaları ile meslek hastalıkları kayıtlarının, işyerindeki
kişisel sağlık dosyalarında gizlilik ilkesine uyularak saklanmasından, sorumludurlar.
2- İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmeti sunmak üzere OSGB’lerce
görevlendirilen işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı tarafından muhafaza edilmesi
gereken onaylı defter suretleri, OSGB arşivinde tutulur ve istenmesi
halinde denetime yetkili memurlara sunulur. Kendilerinden talep edilmese
dahi, sözleşme süresi sonunda bütün kayıt ve dosyalar OSGB’lerce işverene
teslim edilir.
3- İSGB ve OSGB’ler bu hizmetlerin sağlanması sırasında işin normal
akışını aksatmamaya özen gösterirler.
4- İSGB ve OSGB’ler, işverenin, işçilerin ve bulunması halinde iş sağlığı
ve güvenliği kurulunun, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili kayıt ve istatistiklere
ulaşabilmesini sağlar.
5- OSGB’ler, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin tamamını veya bir kısmını
başka bir kişi veya kuruma devredemezler.
5.12. İşyeri Hekimi
5.12.1. İşyeri Hekimlerinin Çalışma Süreleri Nelerdir?
İşyeri hekimlerinin işyerlerinde asgari çalışma süreleri İşyeri Hekimlerinin
Görev, Yetki, Sorumluluk Ve Eğitimleri Hakkında Yönetmeliğin 18. maddesinde
tanımlanmaktadır. (R.G. Tarihi: 27.11.2010) Buna göre asgari çalışma süreleri
işyerlerinin tehlike sınıfına göre sağlık gözetimi için ayda 10 saat ile 20
saat arasında değişmekle beraber, işe giriş ve periyodik muayeneler ile eğitim
için işçi başına yılda 20 dakika ile 30 dakika arasındaki sürelerde görev
– 36 –
yaparlar. Ancak az tehlikeli sınıftaki işyerlerinde her 1000, tehlikeli sınıftaki
işyerlerinde her 750 ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ise her 500 kişi için
tam zamanlı çalışan en az 1 işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır.
5.12.2. İşyeri Hekimin Görevleri Nelerdir?
İşyeri hekimleri, yönetmeliğe göre iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri kapsamında
aşağıdaki başlıklarda belirtilen görevleri yapmakla yükümlüdür.
a) Rehberlik ve danışmanlık
b) Sağlık gözetimi
c) Eğitim ve bilgilendirme
d) İlgili birimlerle işbirliği
5.12.3. İşyeri Hekiminin Yetkileri Nelerdir?
İşyeri hekimlerinin yetkileri yönetmeliğin 15. maddesine göre aşağıdaki
şekildedir.
(1) İşyeri hekiminin yetkileri aşağıda belirtilmiştir.
a) İşyeri bina ve eklentilerinde, çalışma metot ve şekillerinde veya iş ekipmanında
işçiler açısından yakın ve hayati tehlike oluşturan bir husus tespit
ettiğinde işverene bildirmek, gerekli tedbirler işveren tarafından alınmadığı
takdirde durumu Bakanlığa rapor etmek,
b) İşyerinde belirlediği yakın ve hayati tehlike oluşturan hususun acil
müdahale gerektirmesi halinde işveren veya işveren vekilinin onayını almak
kaydıyla işi geçici olarak durdurmak,
c) Görevi gereği işyerinin bütün bölümlerinde iş sağlığı ve güvenliği konusunda
inceleme ve araştırma yapmak, gerekli bilgi ve belgelere ulaşmak
ve çalışanlarla görüşmek,
ç) Görevinin gerektirdiği konularda işvereni bilgilendirerek ilgili kurum
veya kuruluşlar ile iletişime geçmek ve işyerinin iç düzenlemelerine uygun
olarak işbirliği yapmaktır.
5.12.4. İşyeri Hekimin Yükümlülükleri Nelerdir?
İşyeri hekimlerinin yükümlülükleri, yönetmeliğin 17’inci maddesinde belirtildiği
üzere aşağıdaki şekildedir.
(1) İşyeri hekimlerii, bu Yönetmelikte belirtilen görevlerini yaparken, işin
normal akışını mümkün olduğu kadar aksatmamak ve verimli bir çalışma ortamının
sağlanmasına katkıda bulunmak, işverenin ve işyerinin meslek sır–
37 –
ları, ekonomik ve ticari durumları hakkındaki bilgiler ile işçinin kişisel sağlık
dosyasındaki bilgileri gizli tutmakla yükümlüdürler.
(2) İşyeri hekimi, görevlendirildiği işyerinde yapılan çalışmalara ilişkin
tespit ve tavsiyelerini onaylı deftere yazmak ve bulunması halinde ve gerektiği
durumlarda iş güvenliği uzmanı ile birlikte eş zamanlı imzalamak ve suretlerini
saklamak zorundadır. İşyerinde yapılan denetimlerde, işyeri hekiminin
bu zorunluluğu yerine getirmediğinin tespiti halinde; işyeri hekimi Bakanlıkça
yazılı olarak uyarılır. Uyarı gerektiren durumun tekrarı halinde işyeri hekimi
belgesinin geçerliliği bir yıl süreyle askıya alınır. Belgesinin geçerliliği askıya
alınanlar Genel Müdürlük internet sayfasında ilân edilir. Bir yıl sonunda işyeri
hekiminin tekrar görev alabilmesi için Bakanlık onayının alınması zorunludur.
(3) İkinci fıkrada belirtilen onaylı defter; işyeri hekimi ile işveren veya
işveren vekilince, bulunması halinde ve gerektiğinde iş güvenliği uzmanı ile
eş zamanlı olarak imzalanır. Defterin imzalanmaması veya düzenli tutulmamasından
işveren veya işveren vekili sorumludur.
5.13. İş Güvenliği Uzmanı
5.13.1. İş Güvenliği Uzmanı Kimdir?
İş güvenliği uzmanlığı konusundaki son düzenleme 27 Kasım 2010 tarihinde
Resmi Gazete’de yayınlanmış olan “İş Güvenliği Uzmanlarının Görev
Yetki ve Sorumlulukları Hakkında Yönetmelik”tir. Bu yönetmeliğe göre; iş güvenliği
uzmanı, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinde görevlendirilmek üzere
ÇSGB’lığınca belgelendirilmiş mühendis, mimar veya teknik elemandır.
5.13.2. İş Güvenliği Uzmanlarının A, B ve C Sınıfı Belgeye Sahip
Olması Ne Demektir?
İşletmelerde işverence iş güvenliği uzmanı olarak görevlendirilecek teknik
personelin yönetmelikte geçen tehlike sınıflarına göre belirtilmiş işyerlerinde
çalışabilmek için asgari sahip olması gereken belge sınıfını tanımlar. İş
güvenliği uzmanlarından; (C) sınıfı belgeye sahip olanlar az tehlikeli sınıfta,
(B) sınıfı belgeye sahip olanlar az tehlikeli ve tehlikeli sınıflarda, (A) sınıfı
belgeye sahip olanlar ise bütün tehlike sınıflarında yer alan işyerlerinde çalışabilirler.
Ancak söz konusu yönetmelikteki geçici 1. maddeye göre yönetmeliğin
yayınından (27 Kasım 2010) itibaren C sınıfı belgeye sahip olanlar 3 yıl
süreyle tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, B sınıfı belgeye sahip olanlar ise 4 yıl
süreyle çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde görev yapabileceklerdir.
– 38 –
5.13.3. İş Güvenliği Uzmanının Görevleri Nelerdir?
İş güvenliği uzmanları, yönetmeliğin 7. maddesinde tanımlanan başlıklar
altında aşağıdaki görevlerini yerine getirmekle yükümlüdür.
a.) Rehberlik ve danışmanlık
b.) Sağlık gözetimi
c.) Eğitim ve bilgilendirme
d.) İlgili birimlerle işbirliği
5.13.4. İş Güvenliği Uzmanının Yetkileri Nelerdir?
Yönetmeliğin 8. Maddesine göre iş güvenliği uzmanının yetkileri şöyledir.
(1) a) İşyeri bina ve eklentilerinde, çalışma metot ve şekillerinde veya iş
ekipmanında çalışanlar açısından yakın ve hayati tehlike oluşturan bir husus
tespit ettiğinde işverene bildirmek, gerekli tedbirler işveren tarafından alınmadığı
takdirde durumu Bakanlığa rapor etmek.
b) İşyerinde belirlediği yakın ve hayati tehlike oluşturan bir hususun acil
müdahale gerektirmesi halinde işveren veya işveren vekilinin onayını almak
kaydıyla geçici olarak işi durdurmak.
c) Görevi gereği işyerinin bütün bölümlerinde iş sağlığı ve güvenliği konusunda
inceleme ve araştırma yapmak, gerekli bilgi ve belgelere ulaşmak
ve çalışanlarla görüşmek.
ç) Görevinin gerektirdiği konularda işverenin bilgisi dahilinde ilgili kurum
ve kuruluşlarla iletişime geçmek ve işyerinin iç düzenlemelerine uygun olarak
işbirliği yapmak.
(2) Tam süreli iş sözleşmesi ile görevlendirilen iş güvenliği uzmanları,
çalıştıkları işyeri ile ilgili mesleki gelişmelerini sağlamaya yönelik eğitim, seminer
ve panel gibi organizasyonlara katılma hakkına sahiptir. Bu gibi organizasyonlarda
geçen sürelerden bir yıl içerisinde toplam beş iş günü kadarı
çalışma süresinden sayılır ve bu süreler sebebiyle iş güvenliği uzmanının
ücretinden herhangi bir kesinti yapılamaz.
5.13.5. İş Güvenliği Uzmanının Yükümlülükleri Nelerdir?
Yönetmeliğin 9. maddesine göre iş güvenliği uzmanlarının yükümlülükleri
aşağıdaki gibidir;
(1) İş güvenliği uzmanları, bu Yönetmelikte belirtilen görevlerini yapar–
39 –
ken, işin normal akışını mümkün olduğu kadar aksatmamak ve verimli bir
çalışma ortamının sağlanmasına katkıda bulunmak, işverenin ve işyerinin
meslek sırları, ekonomik ve ticari durumları ile ilgili bilgileri gizli tutmakla yükümlüdürler.
(2) İş güvenliği uzmanı, görevlendirildiği işyerinde yapılan çalışmalara
ilişkin tespit ve tavsiyelerini onaylı deftere yazmak ve işyeri hekimi ile beraber
suretlerini saklamak zorundadır. İşyerinde yapılan denetimlerde, bu zorunluluğu
yerine getirmediğinin tespiti halinde; iş güvenliği uzmanı Bakanlıkça
yazılı olarak uyarılır. Uyarı gerektiren durumun tekrarı halinde iş güvenliği
uzmanlığı belgesinin geçerliliği bir yıl süreyle askıya alınır. Belgesinin geçerliliği
askıya alınanlar, Genel Müdürlük internet sayfasında ilan edilir. Bir
yıl sonunda iş güvenliği uzmanının tekrar görev alabilmesi için Bakanlığın
onayının alınması zorunludur.
(3) İkinci fıkrada belirtilen onaylı defter; iş güvenliği uzmanı ile işveren
veya işveren vekilince, gerektiğinde işyeri hekimi ile eş zamanlı olarak imzalanır.
Defterin imzalanmaması veya düzenli tutulmamasından işveren veya
işveren vekili sorumludur.
VI. HAKLAR VE YÜKÜMLÜLÜKLER
6.1. Yasalarımızda işçinin çalışması gereken süreler nelerdir? Ne
kadar süre fazla çalışabilir?
(4857/63)’e göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saat
olarak belirlenmiştir. Aksi kararlaştırılmamışsa 45 saat işyeri haftalık çalışma
günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Ancak tarafların anlaşması ile bu
süre günde 11 saati aşmamak üzere farklı şekillerde dağıtılabilir.
(4857/41)’e göre; haftalık 45 saatin üzerindeki çalışma fazla çalışma sayılır.
Ancak yasada tanımlanan denkleştirme süresi uygulamasıyla 2 aylık
sürede ortalama haftalık çalışma süresi 45 saati aşmamak koşuluyla, bazı
haftalarda bu süre aşılsa da fazla çalışma sayılmayabilmektedir.
6.2. Gece Çalışması Nedir ve Şartları Nelerdir?
(4857/49)’a göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’da başlayarak
en erken sabah 06.00’a kadar süren ve her durumda en fazla 11 saat
süren çalışma dönemidir.
– 40 –
Gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Bu çalışmalara katılacak işçilerin
sağlığının gece çalışmasına uygun olduğu sağlık raporunda belirtilir. Bu tarz
çalışmalar sonucu sağlık raporuyla sağlık bozulması tespiti sonucu mümkünse
işçiye gündüz postasında uygun iş verir. Postası değiştirilecek işçi kesintisiz
en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
6.3. Ülkemizde En Az Çalıştırılma Yaşı Nedir?
15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılmaları yasaktır
Ancak yasadaki düzenlemeye göre 14 yaşını doldurmuş ve ilköğretimi
tamamlamış olan çocuklar bedensel, zihinsel ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime
devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler.
6.4. Hangi İşlerde Çocuk Çalıştırılması Yasaktır?
Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer
altında veya sualtında çalışılacak işlerde 18 yaşını doldurmamış erkeklerin
çalıştırılması yasaktır (4857/72).
16 yaşını doldurmamış genç işçiler ve çocuk işçiler ağır ve tehlikeli işlerde
çalışamaz (4857/85).
Sanayiye ait işlerinde genç işçiler ve çocuk işçiler gece çalıştırılamazlar
(4857/73).
6.5. Kadın İşçiler Hangi İşlerde Çalıştırılamaz?
Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer
altında veya sualtında çalışılacak işlerde her yaştaki kadınların çalıştırılması
yasaktır (4857/72).
Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği’nde yer alan cetvele göre kadınlar arama
ve sondaj işlerinde, metalurji sanayi ile ilgili işlerde çalıştırılamaz ve diğer
ağır ve tehlikeli işlerde de belirtilen cetvele göre çalışma alanı belirlenir.
6.6. Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalıştırılacak İşçilerin Nitelikleri
Nelerdir ve Bu İşlerde Çalışma Kaç Saat Olmalıdır?
16 yaşını doldurmamış işçiler ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamaz. İhtisas
ve meslek öğrenimi veren okulları bitirip bu konudaki işi meslek edinmiş
16 yaşını doldurmuş genç işçiler, sağlığı, güvenliği ve ahlakının tam olarak
güvenceye alınması şartıyla ihtisas ve mesleklerine uygun ağır ve tehlikeli
işlerde çalıştırılabilir.
– 41 –
Ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılacak işçiler (kadınlar dahil) ile 16 yaşını
doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş genç işçilerin işe girişlerinde, işin niteliğine
ve şartlarına göre bedence bu işlere elverişli ve dayanıklı olduklarının
fizik muayene ve gerektiğinde laboratuar bulgularına dayanılarak hazırlanan
hekim raporu ile belirlenmesi zorunludur.
7,5 saat veya daha az çalışılacak ve fazla mesai yapılamayacak ve günlük
belirtilen iş saati dışında işte çalıştırılmanın yasak olduğu tehlikeli işler;
a- Sualtında basınçlı hava içinde çalışmayı gerektiren işler. Derinlik veya
basınç değerine göre 7 ile ½ saat arasında değişim gösterir,
b- Civa işleri izabe fırınlarındaki işler 6 saat, elementer civa bulunan
ocaklarda 6 saat,
c- Kurşun işleri izabe fırınlarının teksif odalarında biriken kuru tozları kaldırma
işleri 4 saat,
ç- Karbon sülfür’den etkilenme tehlikesi olan işler 4 saat,
d- Ensektisit ve pestisitler (böcek ve fâre zehirleri) işleri 6 saat.
6.7. Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalışacak Olan İşçilerin İşe Alınmadan
Önce Eğitimi Zorunlu mudur?
Ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılacak işçilere çalıştığı işle ilgili mesleki
eğitim almış olma zorunluluğu vardır (4857/85).
6.8. Geçici İş Göremezlik Ödeneği Nedir ve Kimlere Verilir? Nasıl
Hesaplanır? Ne Zaman ve Nereden Alınır?
Geçici iş göremezlik ödeneği; kazası ve meslek hastalıkları dolayısıyla geçici
iş göremezliğe uğrayan sigortalının her gün için hak ettiği ödemeye denir.
SGK tarafından yetkilendirilen hekim veya sağlık kurullarından istirahat
raporu alınmış olması şartıyla;
İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle iş göremezliğe uğrayan sigortalı,
hastalık sebebiyle iş göremezliğe uğranılması halinde, sigortalı kadının
analığı halinde, yasa ile belirtilen şartların yerine getirilmesi durumunda bu
ödeneği alırlar (5510/18).
Sigortalının hesaplanan günlük kazancının 2/3’ü geçici iş göremezlik
ödeneği olarak ödenir. Geçici iş göremezlik ödeneğinin güncellenmemiş
tutarı, hesap edilen döneme ilişkin kazanç üzerinden yapılan kesintiler
sonrası hesaplanan günlük net kazancını geçemez. Bir sigortalıda iş kazası,
– 42 –
meslek hastalığı, hastalık ve analık hallerinden birkaçı birleşirse, geçici iş
göremezlik ödeneklerinden en yükseği verilir.
İş göremezlik ödeneği SGK üzerinden PTT kurumundan alınabilmektedir.
Bu ödeneği kurum, bünyesinden borcuna mahsup da ödeyebilir.
Kuruma, rapor ve ilgili dokümanların ulaştırılmasından itibaren 7 işgünü
geçmesi dâhilinde geçen günlerin bedeli ödenir. 10 günlük istirahatlarda ise
asgari 10 günlük tutar kadar yapılır.
6.9. İş Kazası Sonucu Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oran Tespiti
İçin Rapor Kimler Tarafından Düzenlenir?
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu oluşan hastalık ve özürler, kurumca
yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurulları tarafından
verilen raporlarla düzenlenir (5510/19).
6.10. Malul Sayılmaya İlişkin Sigortalının Çalışma Gücü Kaybı
Tespiti Nasıl Yapılır?
Sigortalının veya işverenin isteği üzerine; kurumca yetkilendirilen sağlık
hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca düzenlenen raporlar ve dayanağı
tıbbi belgelerin incelenmesi sonucu, çalışanın meslekte kazanma gücünü en
az % 60 oranında kaybettiğinin kurum sağlık kurulunca tespit edilmesi durumunda
malul sayılmaktadır.
6.11. Sürekli iş göremezlik geliri nasıl hesaplanır?
Sürekli iş göremezlik geliri, sigortalının mesleğinde kazanma gücünün
kaybı oranına göre hesaplanır.
Sürekli tam iş göremezlikte sigortalıya, hesaplanan aylık kazancının %
70’i oranında gelir bağlanır. Sürekli kısmî iş göremezlikte sigortalıya bağlanacak
gelir, tam iş göremezlik geliri gibi hesaplanarak bunun iş göremezlik
derecesi oranındaki tutarı kendisine ödenir. Sigortalı, başka birinin sürekli
bakımına muhtaç ise; gelir bağlama oranı % 100 olarak uygulanır.
6.12. İş Kazası Veya Meslek Hastalığı Sonucu Yaşamını Kaybeden
İşçinin Hak Sahiplerine Cenaze Yardımı Verilmesinin Koşulları
Nelerdir?
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu veya sürekli iş göremezlik geliri,
malûllük veya yaşlılık aylığı almakta iken veya kendisi için en az 360 gün
– 43 –
malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş olup da ölen sigortalının
hak sahiplerine, asgarî ücretin üç katı tutarında cenaze yardımı ödenir.
Cenaze yardımı, sırasıyla sigortalının eşine, yoksa çocuklarına, o da
yoksa ana babasına, o da yoksa kardeşlerine verilir. Bu tutarı geçmemek
kaydıyla ölüm yardımı hariç ilgili ödenek masrafları beyan eden özel ve tüzel
kişilere de yapılır.
6.13. İş Kazası veya Meslek Hastalığı Nedeniyle Yaşamını
Kaybeden İşçinin Yakınlarına Bağlanacak Gelirin Miktarı Nedir?
İş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerden dolayı ölen sigortalının
hak sahiplerine, tespit edilen aylık kazancının % 70’i ödenir.
6.14. İş Kazası Geçiren veya Meslek Hastalığına Yakalanan İşçi
Hangi Hallerde Emekli Olabilir?
Malulen emekli olmadığı durumda çalışarak emekli olma hakkı saklıdır.
Bu koşulda emeklilik yaşına bağlı olarak emekli olur.
6.15. İşçinin Malullük Sigortasından Emekli Olabilmesi İçin Hangi
Koşullar Gereklidir?
İşçinin malul sayılması; çalışma gücünün en az 2/3’ünü iş kazası ve meslek
hastalığı sonucunda, meslekte kazanma gücünün en az % 60’ını yitirmiş
olması gerekir.
Malullüğün çalışmaya başladıktan sonra meydana gelmesi durumunda
en az 10 yıl sigortalı olmak ve 1800 gün sigorta primi ödemiş olmak gerekir.
Başkasının sürekli bakımına muhtaç derecede malul sigortalılar içinse
on yıl şartı aranmaz.
Sigortalı olmadan önce meydana gelmiş ise en az 15 yıldan beri sigortalı
bulunmak ve en az 3960 gün prim ödemek koşuluyla aylık bağlanır.
– 44 –
VII. Maddi ve Manevi Tazminat Sistemleri ve İş
Güvencesi
7.1. İş Kazası ya da Meslek Hastalığı Sonucu Beden Bütünlüğü
İhlal Olan İşçi, Hangi Zararlarının Tazmin Edilmesini İsteyebilir?
Zararın Tazmininde Hangi Unsurlar Göz Önüne Alınır?
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu işçinin hâkim takdiri ile belirlenen
Manevi Tazminat Davası açma hakkı saklıdır. Böylece işçi manevi kayıplarının
tazminini ister.
(818/46)’a göre cismani zarara uğrayan kimsenin, iş göremezlik ölçüsünde
maruz kalacağı zarar ve ziyanın kendisini çalıştırandan talep edebileceği
hükmü vardır. Meslek hastalığı sonucu kusurluluk durumunda (kendisinin
tam kusurlu olması dışında) işverenden zarar ve ziyanını talep etme hakkı
vardır.
7.2. İş Kazası Veya Meslek Hastalığından Yaşamını Kaybeden İşçi
İçin Kimler Tazminat Davası Açabilir?
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu yaşamını yitiren işçinin yaşamında
bakmakla yükümlü olduğu kişiler, işçinin kendilerine olan desteklerinden
mahrum kaldıklarını beyan ederek (818/45)’e göre Destekten Yoksunluk
Tazminat Davası açabilirler.
7.3. İş Kazası Nedeniyle Hangi Maddi-Manevi Tazminat Davaları
Açılabilir?
(818/46)’a göre tazminat davası açılabilir. Bu davalar iş göremezlik davaları
ve destekten yoksunluk tazminat davalarıdır. Bu davalarda işçinin ödemeleri
ve hak ettiği ücretler sonucunda bir tazminat ödenir.
818’e göre manevi tazminat davası açma hakkı vardır. Burada belirlenen
tazminat miktarı hâkimin takdiridir.
SGK, işverenin kusurundan kaynaklı olarak yaptığı masrafları işverene
açtığı Geri Alma (Rücu) Davası ile talep eder.
7.4. İşçiye İş Sözleşmesini Derhal Feshetme Olanağı Veren Sağlık
Nedenleri Nelerdir?
(4857/24)’e göre aşağıda sayılan durumlarda işçi sağlık nedenleriyle iş
sözleşmesine derhal (ihbar süresini beklemeden) haklı nedenle feshedebilir:
– 45 –
- İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işin niteliğinden doğan bir
sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa,
- İşçinin devamlı olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren
yahut başka bir işçi, bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir
hastalığa tutulmuş ise.
7.5. İşveren Hangi Sağlık Nedenleriyle İşçinin İş Akdini Bildirimsiz;
Yani Sadece Kıdem Tazminatını Ödeyerek Feshedebilir?
(4857/25)’e göre bu sebepler şöyledir:
İşçinin kendi kastından veya derli toplu olmayan yaşayışından veya içki
alışkanlığı sonucunda oluşan sakatlık ve hastalıklarından doğan devamsızlığının
ardı ardına 3 işgünü veya ayda 5 günden fazla sürmesi durumunda.
Ancak işçinin burada sayılan nedenler dışındaki hastalık, kaza, doğum ve
gebelik gibi nedenlerle çalışamaması durumunda bildirim sürelerini (ihbar
önelleri) 6 hafta aşmasından sonra başlar. Gebelik ve doğumda bu süre yasada
belirtilen ücretli (16 hafta) ve ücretsiz izin (6 aya kadar) sürelerinin bitiminden
sonra başlar.
- İşçinin tutulduğu hastalığın tedavi edilebilir olmadığı ve İşyerinde çalışmasında
sakınca bulunduğu konusunda Sağlık Kurulu Raporu olması.
VIII. DENETLEME VE YAPTIRIMLAR
8.1. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerini Almayan İşverenlere
Verilecek Cezalar Nelerdir?
(4857/77)’e göre işçiyi koruma ve gözetme borcunu işverene yüklemiştir.
İşveren bu borcu belirtilen kuralları uygulayarak yerine getirir.
Uygulamanın takibi; çalışma hayatını inceleme, düzenleme, denetleme
yetkisi bulunan ÇSGB İş Müfettişleri’nin İş Teftişi Tüzüğü’ne dayanarak yaptığı
denetimlerle yerine getirilir.
Çalışma zamanlarına uyulmayan ve kayıtları düzenlemeyen işyerlerine
para cezası uygulaması yapılır. Yine küçük yaşta eleman çalıştırmanın da
para cezası uygulaması vardır.
İşyeri hekimi çalıştırılması gerektiği halde çalıştırılmaması, İş Sağlığı ve
Güvenliği Kurullarının çalıştırılmaması, işçi özlük dosyalarının hazır tutulmaması,
ilgili raporların yapılmaması da yine para cezası ile cezalandırılmaktadır.
– 46 –
İşverenin sorumluluğu, iş kazası, meslek hastalığı, işverenin kasti veya
suç sayılabilen unsurları sonucu ortaya çıkmış ise, hak sahiplerine yapılacak
olan veya yapılan her türlü gider işverenden talep edilir.
8.2. İş Kazasına Neden Olmanın Cezası var mıdır?
Dikkatsizlik ve özensizlik gibi nedenlerle istemeden yaralanma veya
ölümlere neden olma durumunda Türk Ceza Kanunu’nda hapis cezaları düzenlenmiştir.
İşyerlerinde yönetici durumunda bulunan veya yaptığı iş nedeniyle
kazalar ile ilgisi bulunan mühendis, mimar ve şehir plancıları bu durumla
karşılaşabilmektedir.
(5237/84)’e göre taksirle bir kişinin yaralanmasına neden olan kişi hakkında
şikayet üzerine 3 aydan 1 yıla kadar hapis veya adli para cezasına
çarptırılır. Bu ceza, mağduriyetin ağırlığına göre 1 kata katar artırılabilir. Birden
fazla kişinin yaralanması durumunda 6 aydan 3 yıla kadar uygulanır.
(5237/89)’a göre taksirle bir kişinin ölümüne neden olan kişi 3 yıldan 6
yıla kadar, birden fazla kişinin ölümü veya ölüm yanında yaralanmaya neden
olması durumunda 3 yıldan 15 yıla kadar hapis cezasına çarptırılır.
IX. İLKYARDIM
9.1. Mevzuatta İlkyardım ve İlk Müdahale Konusunda Ne Gibi
İlkeler Getirilmiştir?
İlkyardım yönetmeliği kapsamında her 20 personel için 1; ağır ve tehlikeli
işler sınıfı kapsamında ise her 10 personele 1 adet sertifikalı ilkyardımcı bulundurulması
gerekmektedir.
9.2. İlkyardım Görevlilerinin Eğitimi Hangi Konuları İçermelidir?
Genel ilk yardım bilgileri, hasta yaralının olay yerinin değerlendirilmesi,
temel yaşam desteği, kanamalarda ilk yardım, yaralanmalarda ilkyardım,
yanık– donma- sıcak çarpmalarında ilkyardım, kırık- çıkık- burkulmalarda
ilkyardım, bilinç bozukluklarında ilkyardım, zehirlenmelerde ilkyardım, hayvan
ısırmalarında, göz-kulak-burun yabancı cisim kaçmasında ilkyardım,
boğulmalarda ilkyardım, hasta- yaralı taşıma teknikleri konuları eğitimin ana
başlıklarını oluşturur. Bu konular, İlkyardım Yönetmeliği kapsamında değiştirilerek
Sağlık Bakanlığı’nca yayınlanır.
– 47 –
9.3. İlkyardım Araçları Nelerdir?
İlk yardım araçları çalışan sayısına ve işyerinin bulunduğu bölgedeki
sağlık kuruluşlarının faaliyetlerine göre farklılıklar gösterir.
9.4. İşçinin Üzerinde Bulunması Gereken İlkyardım Malzemeleri
Nelerdir?
Kişisel ilkyardım paketleri, maden, tünel, yer altı karayolları ve demiryolları
işçileri gibi kaza ihtimali çok olan, dağınık ve münferit çalışmayı gerektiren
işyerlerindeki işçilere verilir.
Bu paketler içerisinde Kullanma yönergesi, Pamuk (Küçük paket), Gazlı
bez (Steril), Sargı bezi, Yapıştırıcı bant (Steril), Analjezik hap, Tentürdiyot (1
veya 2 ampul), Sülfamitli toz bulundurulmalıdır.
9.5. İşyerlerinde Bulundurulması Gereken İlkyardım ve İlk
Müdahale Malzemeleri Nelerdir?
İşverenler, işin niteliğine, özelliğine, çeşidine ve çalıştırdıkları işçi sayısına,
hekim ve sağlık tesisleri ile olan ilişkilerine göre, zamanında gerekli
tedbirleri almak amacıyla aşağıda belirtilen sağlık tesisleri ile ilkyardım ve
tedavi levazımını, işyerlerinde bulundurmakla yükümlüdürler.
Bu tesisler ve levazım; kişisel ilk yardım paketlerini, ilk yardım kutularını
veya çantalarını veya dolaplarını, ilk yardım ve ilk müdahale odalarını veya
ilk yardım istasyonlarını kapsar. Bulundurulması gereken malzeme listesi çalışan
eleman sayısına göre farklılıklar gösterir.

 

İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ ALANINDA TEMEL BİLGİLER, isg temel bilgiler, iş kazaları önleme, meslek hastalıklarını önleme, isg neden önemlidir

Firmalar, Genel Bilgiler kategorisinde bulunan İŞÇİ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ ALANINDA TEMEL BİLGİLER sitemize 10 Temmuz 2013 tarihinde eklenmiş ve 34 kişi tarafından ziyaret edilmiş.

Yorumlar

Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız.